جرم عملي است که از سوي انسانها در
جامعه وقوع مييابد و چون نمي‌توان از تأثير متقابل انسان و جامعه در
يکديگر اغماض کرد، ناچار بايد براي اتخاذ سياست کيفري صحيح به عوامل
اقتصادي و اجتماعي توجه داشت؛ زيرا بسياري از عوامل اجتماعي و اقتصادي
از قبيل پايين بودن سطح معلومات و درآمدها، بي‌عدالتي در توزيع ثروت،
تعليم و تربيت اشتباه، معاشرت با بزهکاران و قاچاقچيان جنايتکار سبب
ميشود که افراد ساده لوح به تباهي کشيده و به راهي هدايت شوند که
پايان آن زندان و محروميت‌هاي اجتماعي است.
از سوي ديگر وضع عادلانه توزيع و تقسيم ثروت، تعليم و تربيت صحيح،
روابط اجتماعي سالم و منظم و مهمتر از همه تعليمات اخلاقي و مذهبي از
مواردي هستند که مانع وقوع بسياري از جرايم ميشوند. از اين رو بايد
براي درک علت واقعي وقوع جرايم به ميزان تأثير اين بنيادها واقف شد تا
علاوه بر کشف علت ارتکاب جرايم، به منظور بهبود وضع اقتصادي و اجتماعي
همت گمارد. شرايط خاص هر جامعه، فرهنگ، آداب و رسوم و وضعيت اجتماعي و
اقتصادي در ايجاد، ازدياد يا کاهش جرايم تأثير فراواني خواهد داشت.
بي‌ترديد جرايمي که در کشورهاي پيشرفته صنعتي اتفاق ميافتد، با جرايم
کشورهاي در حال توسعه تفاوت فاحش دارد. به عنوان مثال، سرقت‌هايي که
توسط باندهاي مجهز و مسلح و گانگسترها در کشورهاي پيشرفته صنعتي اتفاق
ميافتد، با سرقت‌هايي که در کشورهاي فقير و عقب‌افتاده روي ميدهد،
قياس مع الفارق است. از قديم اين اعتقاد وجود داشته که وضـع بـد
اقتصادي و فقر در ايجاد بزهکاري مؤثر است. از نظر منطقي کاملاً روشن
است که بين وضع اقتصادي يک جامعه و ميزان جرايم رابطه نزديکي برقرار
است و به همين علت است که ترقي وضع اقتصادي با کم شدن جرايم و
بحران‌هاي اقتصادي با افزايش جرايم و جناياتي توأم بوده است.
محيط اجتماعي نيز در پيدايش و گسترش بزهکاري نقش عمدهاي ايفا مي‌کند.
در تأييد اين امر آنريکوفري، دانشمند بزرگ مي‌گويد: اگرچه عوامل زيستي
و انساني در تحريک بزهکاران به ارتکاب جرم نقش عمدهاي را ايفا
مي‌کنند؛ ولي نبايد شرايط اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي از جمله بي‌سوادي،
نحوه تعليم و تربيت، ارتباطات فاميلي، رفتار والدين با اطفال و محيط
خانوادگي و تحصيلي را از نظر دور داشت.
صرف نظر از حوادث و اتفاقات ناگهاني که موجب اختلال اين نظم و ترتيب
ميشود، اصولاً تا زماني که شرايط عادي اجتماعي و مختصات آن تغيير
نيافته، ميزان جرايم رقم ثابتي است. ازدياد و کم و کسر جرايم، به تغيير
شرايط و کيفيات اجتماعي مربوط ميشود و با بهبود وضع اجتماعي، ميزان
جرايم نيز به خودي خود تقليل خواهد يافت.
با اين‌که نظر قانون‌گذاران بر آن است که مجازات بهترين درمان به منظور
جلوگيري از وقوع جرايم است؛ اما بايد اذعان داشت که مجازات به هيچ وجه
واجد خاصيت مورد نظر نمي باشد؛ زيرا وقوع جرم نتيجه يک سلسله عوامل
پيچيده و متعدد است که ارتباطي به مجازاتهاي مقرر شده ندارد.
مجازات‌هايي که توسط مقنن وضع و از سوي قاضي مورد حکم قرار ميگيرد و
از سوي مأمور زندان به اجرا گذاشته ميشود، در ارتکاب و ازدياد و نقصان
جرايم کـوچـک‌تـريـن تـأثـيـري نـدارد. بـه نـظـر امـيـل دورکـهايم،
جامعه‌شناس فرانسوي نتايجي که درخصوص طبيعي بودن پديده جرم به دست
ميآيد، به شرح زير است: از آنجايي که بزهکاري پديده طبيعي هر اجتماع
است، از اين رو نبايد علل آن را در امور استثنايي جست و جو کرد؛ بلکه
به عکس اين علت‌ها در جريانات کلي بنيادها و فرهنگهاي هر جامعه وجود
دارند. همچنين به دليل اين‌که بزهکاري نتيجه کلي جـامـعه است، بنابراين
وجود بزهکاري و ارتباط آن با بنيادهاي جامعه و تشکيلات کلي و اجتماعي
امري دايمي است. در نتيجه نمي‌توان بزهکاري را به طور مجرد و منفصل از
ساير عوامل اجتماعي بررسي کرد؛ بلکه بايد آن را در مجموعه‌اي از تمامي
عوامل فرهنگي و اجتماعي، چه از نظر زماني و چه از نظر مکاني، مطالبه
کرد. براي کاهش ميزان جرايم، جامعه مکلف است به بهبود وضع بنيادهاي
اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي بپردازد. زماني که اوضاع بد اقتصادي، توزيع
ناصحيح و غيرعادلانه ثروت، تعليم و تربيت اشتباه و سرانجام تعارض در
فرهنگ‌ها سبب نقصان يا افزايش جرايم ميشود، براي کاستن از ميزان
بزهکاري بايد بنيادهاي موضوعي را تقويت کرد و وضع نابسامان نوسان‌هاي
حاکم را بهبود بخشيد و به عبارتي به جاي بالا بردن ميزان مجازاتها به
بهبود وضع اجتماعي پرداخت. به‌سازي محيط آلوده بهترين درمان بزهکاري و
اعتلاي سطح فرهنگي و اخلاقي مردم عامل پيشگيري‌کننده از وقوع جرم است و
پرداختن به اين موضوع هزار بار بيش از تدوين يک دوره قانون جزا ارزش
خواهد داشت. به نظر ميرسد اين اقدامات منطقي‌ترين و صحيح‌ترين
روش‌هايي است که ميتواند در زمينه بهبود سياست کيفري مؤثر و نتيجه بخش
عمل کند.
منبع: روزنامه حمايت
پيشگيري
از وقوع جرم که مؤثرترين و بهترين راه مبارزه با رفتار کجروانه و
ناهنجاريهاي اجتماعي است،
جايگاه والا و ارزشمندي در سياست جنايي کشورها دارد. پيشگيري از جرم طبق
تعريف «لايحة پيشگيري از وقوع جرم» عبارت است از «پيش بيني، شناسايي و
ارزيابي خطر وقوع جرم و اتخاذ تدابير و اقدامات لازم براي از بين بردن يا
کاهش آن». در طول قرون متمادي، اتخاذ چنين تدابير و اقدامات به منظور حفظ
حقوق فردي و اجتماعي و تأمين امنيت همه جانبه افراد، توجه دانشمندان علوم
مختلف و سياست مداران را به خود معطوف داشته است. ديدگاه هاي مختلف و
احياناً متضادي در اين مقوله ابراز شده و بر اساس آنها تدابير پيشگيرانه و
اقدامات متعددي اتخاذ شده است اما هيچ کدام از اين شيوه ها و تدابير
نتوانستند جلوي رشد فزاينده جرايم را بگيرند و تمامي آنها در ميدان آزمون و
خطا با شکست و ناکامي قطعي مواجه شدند و در مقابل، هر روز شاهد شيوع افسار
گسيخته جرايم و ناامني هستيم. با اين اوضاع و احوال در صدد برآمديم كه با
هدف بررسي چالش‌ها و راهكار‌ها در زمينه پيشگيري از وقوع جرم با پيش‌زمينه
لايحه مطرح به عنوان پيشگيري از وقوع جرم در گفت‌وگو‌هايي با صاحبنظران
نظرات آنان را دراين باره جويا شويم تا در صورت تصويب اين لايحه اميدوار
باشيم كه از جرايم متعددي كه هر روز در جامعه در حال افزايش است، جلوگيري
گردد.
چکیده
انسان، به خاطر وضعیت جسمی و روحی و بی تجربگی آمادگی هر کاری را دارد و حتی آنان که با فکر و اندیشه و راهنمایی دیگران دست به کاری می زنند، ممکن است از روی کنجکاوی به راه های خلاف کشیده شود و در چنین حال و اوضاعی زمینه برای جرم ، انحراف و گناه فراهم می شود و آنان ناخواسته در لبه پرتگاه سقوط و جرم قرار می گیرند. نقش کانون خانواده و آموزش و پرورش به عنوان یک هسته اولیه اجتماعی در سال های اول زندگی انسان است. و با بررسی علل ارتکاب جرم و تحقیق پلیس در این مورد می توان با ایجاد مراکز مشاوره و... ، همچنین با آموزش مسائل دینی و اسلامی به عنوان یک مورد اجتماعی که برای خانواده اهمیت زیادی قائل است و مفهوم وسیعی را تعریف می کند، در مرحله مهم تربیت کودکان و فرزندان در کاهش جرم نقش موثری داشته باشند. یکي دیگر از راه هاي مهم کاهش جرايم توجه به مسائل فرهنگي است، که یکی از این راهکارها توجه به مسائل و نیاز جوانان بخصوص ورزش و تربیت بدنی براي کاهش جرايم است. با آموزش مجریان و مددکاران برای نحوه برخورد با یک مجرم می توان تا حدودی حتی با نحوه کاربرد جملات مناسب در کاهش جرم مثل اعتیاد نقش مثبت داشت باشد.
کلمات کلیدی: کاهش جرم، پلیس، دین اسلام، آموزش
مقدمه :
چطور ميشود كه انسان آزادي خود را كه با ارزش ترين نعمت است بي ارزش بپندارد و کدام منطق است كه ميپذيرد انسان زندگی خود را در لحظه‌اي از احساسات و هوس قرار دهد و با دست خود زندگی خويش را به تباه کشاند. چرا برخي از انسانها مجرم ميشوند و حیات خویش را به فنا و نابودی می کشانند. از نظر قانوني جرم یعنی "وقتي عملي جرم است كه از طرف قانونگذار امر و نهي شده باشد و مقررات آن بوسيله مقامات صلاحيتدار تدوين و آنان آن را براي اجتماع خود به مورد اجرا گذارند" [8].
همه ما مجرمين بالفعل هستيم. تنهاچيزي كه موجب تميز و تشخيص بين مجرم و غيرمجرم ميشود اين مطلب است كه مجرم مرتكب جرم شده و سدهاي انفرادي و اجتماعي نتوانسته‌اند او را از ارتكاب به جرم باز دارد و او در يك موقعيت خاص مرتكب عمل كيفري شده است.
نمي توان بطور کامل مسئوليت تعليم و تربيت را بر عهده يکي از دو سیستم آموزش و پرورش و خانواده گذاشت. به طوري که ديگري هيچگونه مسئوليتي در اين زمينه نداشته باشد. اما آنچه مسلم است خانواده به لحاظ جايگاهي که در تامين نيازهاي فرد ازجمله تعليم و تربيت ، برآوردن نيازهاي عاطفي و ... دارد نقش مهمتري را در اين زمينه انجاممی دهد. پس از تولد نوزاد، خانواده براي يک دوره زماني به نسبت طولاني تنها گروهي است که با فرزند تماس گسترده اي دارد و هسته اوليه شخصيت فرد تحت تاثير خانواده و فرهنگ و آداب و رسوم رايج در آن کانون شکل مي گيرد. حتي در زماني که فرد در بيرون از خانه مشغول فعاليت مي شود نيز به لحاظ پيوند عميقي که با خانواده دارد، باز اين خانواده است که بيشترين تاثير را در امور زندگی و روحيه و شخصيت او مي گذارد و لذا خانواده با برآوردن صحيح نيازهاي فرد و جهت دادن درست به افکار، تمايلات و ساير امور زندگي او، مي تواند نقش عمده اي در سلامت فرد و جامعه انجام دهد. کانون آموزش و پرورش نيز به عنوان اصلي ترين نهادي که بعد از خانواده وظيفه تعليم و تربيت را به عهده دارد و مسئوليت بزرگي را به دوش مي کشد. مدرسه به عنوان خانه دوم انسان در حال رشد و تکامل می باشد. نهاد آموزش و پرورش تا حدودي مي تواند در اجتماعي شدن فرد نقش داشته باشد که اين فرآيند باید الگوهايي مناسب اجتماعی و فرهنگی صورت گیرد. آموزش و پرورش نقش حرکت در سمت و سوی فرهنگ جامعه و يکسو شدن با اهداف جامعه را در درون انسان شکوفا می کند.
برخي از علل ارتكاب جرم در جامعه شامل:
توجه به ارزشهاي مادي و بي توجهي نسبت به امور معنوي و اخلاقي
بي اعتقادي و بي ايماني برخي از مردم نسبت به اصول اخلاقي و انساني
عدم آگاهي خانوادهها
عدم هماهنگي قوانين و نظام آموزشي با نيازها و اولويتهاي جامعه
محيط پرورشي نامناسب و آموزشهاي نادرست
ضعف كنترل اجتماعي جامعه
وضعيت نابسامان اقتصادي و اجتماعي و بر هم خوردن تعادل اجتماعي و اقتصادي
مشكلات و مسائل رواني اشخاص
بيماريهاي رواني
توسعه طلبي و جاه طلبي صاحبان قدرت
وجود و بروز جنگهاي گوناگون
وجود تبعيض بين مردم
فيلمهاي جنايي تلويزيوني و سينمايي، صفحات حوادث مطبوعات و رمانهاي پليسي و جنايي
كمبود مؤسسات آموزشي، رفاهي، تفريحي و ورزشي
مهاجرت و شهرگرايي روستائيان
بيكاري
نقش پلیس در کاهش جرم:
پليس به عنوان نهاد واسط امنيت ، نمايان ترين وظيفه اش سازماندهي امور انتظامي جامعه به منظور برقراري نظم و امنيت عمومي برای کاهش جرم مي باشد. بخش عمده اي از جلوه و نمود عملكرد پليس در كلانتري ها و پاسگاههاي انتظامي تبلور مي يابد و در واقع، كلانتري و پاسگاه ، خط مقدم و پيشاني جامعه و اجتماع در کاهش جرم می باشد. زيرا از يك سو پاسخگويي به بسياري از نيازمنديهاي پليسي جامعه در حيطه وظايف و اختيارات آنها مي باشد و از سوي ديگر وظيفه مهم ضابطين قوه قضاييه عمدتاً از طريق اين مراكز صورت مي پذيرد ، همچنين عملي نمودن برنامه تقدم پيشگيري بر برخورد ، در اين حوزه قابل اجرا است.
يکي از شاخصه هاي پليس اجتماعي استفاده از توانمندي جامعه در مواجهه با معضلات، مسائل،ناهنجاري و جرايم است و امروزه آموزش همگاني و مشارکت شهروندان از عناصر اصلي کار پليس است. با برگزاری جلسات توسط پليس با خانواده ها،جوانان،اصناف و ارتباط و تعامل گسترده با دانشگاهها، مدارس و دیگر نهادها و سازمانها برای مهار جرم و افزايش احساس امنيت می تواند نقش مناسب داشته باشد . پليس با تعاملات متقابل و مفيدي که با ساختار فرهنگي خانواده ها مي تواند داشته باشد با بيان و تشريح پيامد هاي انحراف اجتماعي در نقاط جرم سعي در گسترش روابط مناسب با زندگي افراد با يک روند اجتماعي مثبت و رويکرد مطلوب در رفتار اجتماعي افراد داشته. توليد و انتشار محصولات فرهنگي چون کتاب، فصلنامه، لوح فشرده، برنامه هاي تصويري، انيميشن و تبليغات فرهنگي اجتماعي در مکان هاي عمومي و خصوصي بر هدايت و پيشگيري از آسيب اجتماعي کمک فراواني خواهد کرد[4].
سطح آموزش در کاهش جرم:
همین طور كه مي‌دانيم فقر علمي و آموزشي موجبات ايجاد انحرافات هستند. به گونه‌اي كه هرچه سطح آموزش افراد درجامعه بالا رود، از ميزان ارتكاب به جرم كاسته ميشود. از بعد ديگر مي توان بيان كرد كه هرچه سطح آموزش فردي كه مستعد به انجام جرم است، بالاتر رود، ميزان ارتكاب به جرم بيشتر ميشود به عنوان مثال در دنياي كنوني هكرها ازجمله افرادي هستند كه با داشتن هوش و سطح آموزشي بالا مرتكب به جرائم اينترنتي ميشوند. بنابراين، بطور حتم نمي‌توان بيان داشت كه افزايش سطح آموزش علمي ميتواند به كاهش ميزان جرم منجر شود، بنابراين ميتوان عامل رشد سطح آموزشي علمي را همراه با رشد سطح آموزش فرهنگي هم پوشاني كرد به گونه‌اي كه با افزايش آموزشهاي فرهنگي از طريق بالا بردن اخلاق فردي، در كنار آموزشهاي عملي ميتوان از ميزان ارتكاب افراد به جرم كاست. همچنين به لحاظ اقتصادي ميتوان اذعان داشت كه افزايش سطح آموزشي، سطح درآمد فرد را بالا مي‌برد[4].
ايجاد مراكز مشاوره در کاهش جرم:
ایجاد چنین مراكزی، با هدف ايجاد رابطه نزديك، صميمي و اعتماد آميز بين پليس با مردم ، شناسايي ريشه ها و زمينه هاي رفتاري نابهنجار و بزهكاري ها، تلاش در جهت از بين بردن بسترهاي بروز معضلات اجتماعي و پيشگيري از آنها ، آگاه سازي جامعه به منظور افزايش توانايي هاي مقابله اي و ايجاد فرهنگ مشاوره در بحران هاي زندگي نقش مثبت دارد. که با راه اندازي اين دواير در كلانتري ها و مدارس و نهادها و... اقدام ديگري است كه با هدف تعميق نقش حمايتي پليس در جامعه ، كاهش حجم موضوعات مربوط به جرم و اجرايي به مراكز قضايي ، ايجاد زمان لازم و مناسب بسیار براي مراكز انتظامي در رسيدگي به امور اساسي و پيشگيري از وقوع جرم در جامعه خواهد بود. در اين بخش به مددكاران، افرادي كه مورد خاصی دارند ارجاع داده شوند و كمك نموده تا ضمن ارائه خدمات مشاوره اي نسبت به رفع مشكل آنان اقدام و در صورت امكان ، ما بين طرفين دعوي مصالحه ايجاد نمايند.
ارتباط تربيتبدني و ورزش با جزم زدائي در کاهش جرم:
فعالیت اجتماعي تربيتبدني و ورزش در توسعه و استحکام کانون خانواده و روابط انساني، نقش زيربنايي و بنيادي است كه در ساختار جامعه و روابط موجود بين اقشار و آحاد اجتماعي اثرات قابل توجهي بر جاي ميگذارد [1].
در جوامعي كه نارسائيهاي كمي و كيفي ورزش وجود دارد، عقب افتادگي آن جامعه نيز چشمگير است و از اين روست كه ورزش امروز در جوامع مترقي دنيا، علاوه بر اثرات بهداشتي و نقش مهم آن در سلامت يك ملت به عنوان يك پديده اجتماعي و عامل اقتصادي مورد مطالعه و پژوهش علمي قرار ميگيرد [2]. از آنجا كه پديده جرم و بزهكاري يك مشكل اجتماعي است، تربيتبدني نيز يك پديدة اجتماعي است كه با ساير پديدهها در رابطه است و با توجه به فوايد ارزشمند و اهداف تربيتبدني و ورزش، مشخص ميشود كه تربيتبدني در كاهش بزهكاري، اثرات قابل توجهي خواهد داشت. تربيتبدني در كاهش ناسازگاريهاي فردي و اجتماعي مؤثر خواهد بود. انسان ها می توانند با شركت در فعاليتهاي حركتي از نظر ذهني، جسمي و رواني تعادل لازم را كسب نمايند و توانايي مقابله با مشكلات و فشارهاي ناشي از زندگي مدرن را بدست آورند و گفته شده است جرم نتيجة جمع جبري عوامل مؤثر در بزهكاري است كه تحت تأثير تعارضات گوناگون و مناقشات رواني و فشار بر نقاط ضعف شخصيت افراد و عدم توانايي مقاومت در برابر فشارهاي مزبور و بهم خوردن موازنه رواني ارگانيزم، در شرايط خاص اتفاق ميافتد[3]. بنابراين فردي كه به صورت صحيح از طريق فعاليتهاي حركتي و ورزشی، در زمان رشد و تربيت بالغ شده باشد از جرم دوري ميجويد. توصيههاي زير براي استفاده از برنامههاي تربيتبدني و ورزش براي جرم‌زدايي ارائه ميگردد :
1- توجه بيشتر به موضوع و محتوا و طرز اجراي درس تربيتبدني در مدارس و تأكيد بر نقش تربيتي اين درس براي دانشآموزان
2- ايجاد و احداث اماكن ورزشي چند منظوره در مناطق مختلف كشور، خصوصاً نواحي جرمخيز و جذب افراد در سنين مختلف به اين اماكن و فضاهاي ورزشي.
3- قرار دادن وسايل و تجهيزات ورزشي به صورت رايگان در اختيار عموم مردم در اماكن عمومي و تشويق افراد
4- آموزشهاي همگاني و آموزش والدين و آشنا نمودن آنان به نقش تربيتبدني و ورزش در پرورش مطلوب و شايسته فرزندانشان
5- انجام اقدامات لازم جهت تفكيك بزهكاران و مجرمين حرفهاي و اعتيادي، از ساير بزهكاران و اجراي برنامههاي حركتي و ورزشي به صورت جداگانه
6- از بين بردن نقاط آلوده و كنترل و نظارت بيشتر در نقاط و مراكز مزبور و توجه بيشتر به اجراي برنامههاي اصلاحي تربيتبدني ورزش در اين نقاط
7- رفع موانع موجود در مسير ورزش خواهران و توسعه مراكز و فضاهاي ورزشي مناسب خواهران.
8- انجام تحقيقات بيشتر در ارتباط با نقش تربيتبدني و ورزش در جرم‌زدايي در جامعه.
پيشگيري ازجرم از دیدگاه اسلام وقرآن:
دین در پیشگیری از وقوع جرم نقش دارد
تعليم و تربيت و مشاوره درپيشگيري ازجرم نقش دارد
تعليم و تربيت صحيح كودكان درپيشگيري ازجرم نقش دارد
فواید نماز يكي تنهي عن الفحشاء والمنكراست كه درپيشگيري ازجرم نقش دارد
«ازدواج»، «چشم پوشي»، «عفت ورزي» و «روزه‌داري» درپيشگيري ازجرم نقش دارد
بيشترين افرادي كه به جهنم مي روند به خاطر زبانشان است خفظ زبان درپيشگيري ازجرم نقش دارد
مجازاتها درپيشگيري ازجرم نقش دارد
تغيير وضعيت فرد يا شرايط محيطي مانند تغييرزمان و تغييرمكان درپيشگيري ازجرم نقش دارد
چشم پاکی درپيشگيري ازجرم نقش دارد
چرا نباید دختر، دوست پسر داشته باشد درپيشگيري ازجرم نقش دارد
جلوگیری از اعمال خلاف عفت عمومی مانند زنا درپيشگيري ازجرم نقش دارد
امر به معروف و نهی از منکر درپيشگيري ازجرم نقش دارد
توبه در امور كيفري اسلام درپيشگيري ازجرم نقش دارد
مجازات از ديدگاه اسلام درپيشگيري ازجرم نقش دارد
دينداري است كه در پيشگيري از وقوع جرم تاثير دارد
اجراي علني مجازاتها درپيشگيري ازجرم نقش دارد
رعایت حجاب شرعی درپيشگيري ازجرم نقش دارد
حرمت و فلسفه تحريم ربا يكي پيشگيري ازجرم است
یکى از عواملى که در پیشگیرى و یا کاهش جرم اجتماعى، تأثیر بسزایى دارد، دیندارى و ایمان به خداوند است." هنگامى که آدمى دور از چشم آشنایان، همسایگان و دیگران است، نه قانون و نه افکار عمومى و نه هیچ چیز اجتماعى دیگر، کارهاى وى را کنترل نمىکند، بلکه در این حالت، کنترل کار در پرتو ایمان به قدرتى صورت مىگیرد که در همه مکانها و زمانها شاهد آدمیان است و به رفتار پسندیده و نیک پاداش مىدهد و بدى و گناه را مجازات مىکند" .نویسنده دیگرى در این باره مىنویسد:"پرورش درست مذهبى که بر مبناى علمى استوار باشد و داشتن ایمان کامل، بزرگترین عامل بازدارنده جنایى است" .همچنین فروید و رایزمن معتقدند: "عواملى وجود دارند که انسان را به طور درونى از کارهاى نامشروع و خلاف باز مىدارند. یکى از مهمترین این عوامل دین است. دین با ایجاد یک سامانه کنترل درونى قوى در انسانها آنها را از انجام دادن کارهاى خلاف و نامشروع باز مىدارد و سبب مىشود که آدمیان خود را از لحاظ درونى کنترل کنند". این، قوىترین و مؤثرترین کنترل است، آن هم بدون هزینه نیروى انتظامى.به عقیده علامه طباطبایى نیز": هر چند قوانین و مقررات عادلانهاى وضع شود و احکام جزئى سخت و تهدیدکننده هم وجود داشته باشد، در عین حال، جلوى تخلف و ارتکاب جرم را جز به وسیله اخلاق فاضله انسانى نمىتوان گرفت قوانین و مقررات، از تخلف و نافرمانى در امان نمىماند مگر اینکه بر پایه اخلاق فاضله انسانى قرار داده شود و اخلاق نیز نمىتواند سعادت انسانى را تضمین کند و او را به کارهاى شایسته وا دارد، جز در صورتى که متکى بر توحید باشد".در پرتو دیندارى به گونهاى انسان پرورش مىیابد که وى نه تنها در حضور دیگران، بلکه در خلوت نیز از جرم و گناه مىپرهیزد.
رهنمودهاي عملي : (guidelines Practical ):
روش های و گفتار علمی می تواند در کاهش اکثر جرم در جامعه نقش مثبت داشته باشد که شامل [5,6,7].
اطلاعات ارائه شده بايد از نظر علمي معتبر و قابل قبول باشد . مثل پيام " كشيدن سيگار يكي از عوامل عمده سرطان ، حمله قلبي ، برونشيت ، آميفنرم و ديگر بيماريهاي جدي است " .
از ترساندن بيش از حد و دادن اطلاعات اغراق آميز و باور نكردني پرهيز شود. مثل پيام " اعتياد بمبي است كه خانواده شما رامتلاشي مي كند. "
اطلاعات ارائه شده نبايد حس كنجكاوي نوجوان را برنگيزد . مثال پيام " مواد مخدر شادي كوتاه و افسوس طولاني را به دنبال دارند ".
اطلاعات بايد حاوي پيام " عدم مصرف " باشد . مثال پيام " بيش از نيمي از كساني كه تنها يكبار مواد مصرف كرده اند به مواد وابستگي پيدا كرده اند . "
اطلاعات بايد اين پيام را منتقل كند ، كه مصرف مواد براي " همه " مضر است و هيچكس و گروهي از آسيب آن مصون نيست .
محتواي برنامه هاي آموزش نبايد نحوه بدست آوردن مصرف مواد را آموزش دهد . مثلاً نمايش ورود فردي به پارك و نحوه تهيه مواد توسط وي مي تواند جنبه بدآموزي داشته باشد .
مطالب آموزش بايد با توجه به ارزش ها و باورهاي مخاطبان برنامه ريزي شوند . براي مثال پيام " اعتياد ظلم به جامعه است " بر اشخاصي كه به ارزش هاي فردي اهميت مي دهند تأثيري ندارد .
مطالب آموزشي بايد بر سن و نيازهاي مخاطبان منطبق باشد . مثلاً براي نوجوانان و جوانان كه هنوز ازدواج نكرده اند طرح پيام " اعتياد = طلاق " اثر چنداني نخواهد داشت .
هنگامي كه نوجوانان و جوانان مخاطب هستند بايد از پيام هايي استفاده شود كه به مضرات مواد در " حال حاضر" و " آينده نزديك " مي پردازد نه عوارض دراز مدت آن . براي مثال پيام بوي بد دهان به دنبال سيگار كشيدن بيشتر از ابتلا به سرطان ريه مورد توجه واقع مي شود .
از آنجا كه كسب هر دانش موجب تغيير رفتار نمي شود ، پيام دهنده بايد اول از درك و فهم پيام از طرف مخاطب اطمينان حاصل كند . مثلاً پيام " اعتياد تضادهاي خانوادگي را افزايش مي دهد " براي عامه مردم قابل درك نيست.
دوم آنكه با درگير كردن عواطف افراد نگرش آنها را تحت تاثير قرار دهد ، مثلاً پيام " اعتياد توان جسمي شما را كاهش مي دهد " يا استعاره " بوسيدن فرد سيگاري مانند ليسيدن يك زير سيگاري كثيف است " و سوم آنكه الگوي هاي رفتاري مناسب را به گونه اي واضح و روشن ارائه دهد. مثل پيام " هنگام برخورد با مشكلات ، با افراد معتاد مشورت نكنيد".
تکرار پيام در چندين نوبت مي تواند نگرش ها را در جهت رضايت بخشي تغيير دهد . اطلاعات بايد به تدريج و با فواصل كوتاه منتقل شده و حتماً تكرار شود.
منابع
1- آقاپور، سيدمهدي، (1368)- جامعه شناسي ورزشي- سازمان تربيتبدني جمهوري اسلامي ايران- دفتر تحقيقات و آموزش- چاپ اول- تهران.
2- جاويد، سيروس- زمينه ورزش شناسي.
3- خاكپور، محمدمهدي (1354)- جرم شناسي زنان ناسازگار- تهران.
4- حلوی، حسین .1388. بررسي عوامل موثر بر بروز جرم و جنايت و راههاي پيشگيري آن
5- ارونسون ، اليوت ( 1368). روانشناسي
اجتماعي . ( ترجمه حسين شكركن ) . تهران : انتشارات رشد ، چاپ چهارم .
6- ازكامپ ، اس ( 1369) . روانشناسي اجتماعي كاربردي . ( ترجمع فرهاد ماهر ) تهران
: انتشارات آستان قدس رضوي ، چاپ اول .
7- مهريار ، امير هوشنگ ؛ جزايري ، مجتبي (1377) . اعتياد : پيشگيري و درمان . تبريز : نشر روان پويا ، چاپ اول .
8- The late Edwinh. Sutherland & Donaldr Cressey.“Principles of criminology” 1960, university of california, los-Angeles. T.B Lippincott company. Chrcago, phladelphia, Newyork.
چكيده:
از جمله مباحث مهم و كليدي كه نقش موثر و بسزائي در بحث توسعه فرهنگي دارد، عوامل موثر در توسعه فرهنگي است. كه اين عوامل شامل دولت يا حكومت اسلامي، مردم و عوامل فراملي و جهاني مي باشد. در اين مقاله سعي شده است علاوه بر تشريح و آشنا ساختن با كليات آنها، از ديدگاه قرآن و سنت نيز بررسي شود. و با آوردن آيات و روايات مربوط به بحث مزبور، با الگو پذيري از حيات معنوي و فرهنگي و حكومت جهانشمول پيامبر گرامي اسلام حضرت محمد( ص) بهترين الگوي توسعه فرهنگي و بعبارتي الگويي بهتر از الگوي ديگران ارايه شودهمچنين در اين مقاله تا آنجا كه لازم و مقدور بوده مسايل مربوطه با استفاده از نظرات و آيات و روايات مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته است.
كليد واژه ها: توسعه، فرهنگ، توسعه فرهنگي
توسعه فرهنگي كه بر مبناي الگو پذيري از منابع دين اسلام بايستي مورد توجه قرار گيرد لازمه اش اسلامي بودن و متجلي شدن آثار قرآني و اسلامي در مجموعه عوامل موثر در آن مي باشد كه بايد اين عوامل در رفتار و گفتار و كردارهاي خود از آموزه هاي قرآن كريم و سنت بهره گيري كند. و اما مهمترين عواملي كه در جريان توسعه فرهنگي تاثير گذار مي باشد عبارتند از حكومت ، مردم و عوامل خارجي يا بين المللي كه اجزاي هر كدام از اينها به صورت مبسوط بررسي مي گردد.
1- حكومت و دولت اسلامي:
اهميت و نقش حكومت و سياستگذاري كلان در جامعه در راستاي توسعه و تعميق فرهنگي بر هيچ انديشمند و عالم آگاه و آشنا به دين و جامعه و مسايل حكومتي و... پوشيده نيست و آگاهان دردمند و زمان شناس به اين امر مهم توجه دارند كه در صورت عدم تعامل دولت با آموزه هاي ديني و قرآني در يك جامعه اسلامي و مشخص نشدن جايگاه دولت و حكومت و فقدان سياستگذاري كلان بر گرفته از فرهنگ و منابع پربار قرآني عدم تعميق جهان بيني و باورها و ارزشها در راستاي تبيين ايدئولوژي اسلامي ، هرگز امر مهم توسعه فرهنگي تحقق نخواهد يافت بنابراين جهت آگاهي بيشتر به عوامل تاثير گذار حكومت اشاره مي كنم.
«انما و ليكم الله و رسوله و الذين آمنوا الذين يقيمون الصلوة و يوتون الزكوة و هم راكعون»
در بينش اسلامي كه مبتني بر كتاب قرآن و سنت پيامبر است قدرت و حكومت در خدمت رفع نيازهاي مردم و اعتلاي جامعه و مورد نقد و بازخواست مردم است . امر به معروف و نهي از منكر به معناي عميق و وسيع و مستمر آن فلسفه نقد و نظارت مردم و اجتماع بر همه مسايل سياستگذاري و حكومتي بخصوص قدرت است كه در نتيجه يك نقد صحيح و اصولي جامعه به سوي تعالي معنوي و اخلاقي و توسعه يافته فرهنگي حركت خواهد كرد.
البته حكومت ها و نظامهاي مردم سالاري فراوان وجود دارند كه در ظاهر راس مردم را مبنا قرار مي دهند ولي در يك موقعيت خاص زماني و مكاني شكل يافته اند .
حضرت علي(ع) : «و ان عملك ليس بطعمه و لكنه في عنقك امانه»يعني قدرت ، شكار نيست بلكه امانتي بر گردن است . از اين رو بايد حق آن را نگاه داشت. و هچنين :
«اما بعد فان حقا علي الوالي ان لا بغيره علي رعيته فضل ناله و لا طول خ‍ُص به و ان يزيده ما قسم الله له من نعمه دنوا من عباده و عطفا علي اخوانه » يعني:
«از حقوقي كه بر اصحاب حكومت است آن است كه امتياز ها و افتخارها رفتار او را با مردم تغيير ندهد بلكه موهبت ها آنان را به بندگان خداوند نزديكتر ومهربان تر گرداند».
بنابراين براي دستيابي به اين مهم (حق تعيين سرنوشت توسط مردم) حكومت موظف به ايجاد فضايي مطمئن و امن براي تحقق و رويارويي انديشه ها و آراء در چهار چوب ضوابط اسلامي و قانون اساسي كه مبني بر اموزه هاي اسلامي از قرآن و سنت است و مكلف به گسترش و توسعه ظرفيت و فرهنگ مشاركت مردمي و نقد و اصلاح در جامعه و سرمشق بودن در تحمل و جلب مشاركت نخبگان و آحاد مردم است.
از نگاه علي (ع) حكومت بايد برآمده از مردم و مبتني بر خواست مشروع آنها باشد و چنين است كه اگر مردم نيايند علي (ع) با وجود تمام شايستگي هايش يك لحظه حكومت را بر آنان تحمل نمي كند و حكومت را از لنگه كفش خود بي ارزشتر مي داند .
در حكومت علي (ع) حاكم و مردم وظايف متقابل دارند حتي با غير مسلمان نيز همچون مسلمان برخورد مي شود و حقوق شهروندي شامل مخالفان نيز مي شود چرا كه مخالف و معترض در حكومت علوي ، برانداز حكومت نيست مگر اينكه بر عليه حكومت دست به سلاح (شمشير) ببرد. حضرت علي (ع) نه تنها حق مخالفت با حكومت را براي اقشار جامعه به رسميت مي شناسد بلكه مردم را تشويق و تشييع مي كند تا حق خود را اعمال كنند. و اوج نگاه كرامت آميز به انسان را در حكومت عدل علي (ع) مي تواند نگاهي دانست كه امام علي(ع) به قاتلش - ابن ملجم – داشت چرا كه علي (ع) امنيت عمومي را الويت مي بخشد بر مصالح و غرايض شخصي و حتي حق قانوني خويش و حتي با قاتل خويش نيز مدارا مي نمايد واز زجر و مثله كردن او ابا مي ورزد . پس حكومت علي (ع) مي تواند يك الگوي تمام عيار از يك حكومت مردم سالار باشد.
در نگاه حضرت امير(ع) توسعه در حكومت طبق حديث «جبايه خراجها و جهاد عدوها و استصلاح اهلها و عمارة بلادها »به مواردي مانند : سامان بخشيدن به درآمدها ، جمع آوري مالياتها و رشد جهاد با دشمنان و صيانت و پاسداري ، ايجاد امنيت و عزت ، تربيت و اصلاح و به صلاح رسانيدن مردم ، آباداني و رشد و پيشرفت و... شامل مي شود.
وجود مرجعيت آگاه به زمان و داراي جهان بيني باز و استراتژي موثر در راستاي سياستگذاري كلان ضروريست و در حاكميت اسلامي جهت هدايت كارها در جامعه و داشتن حضوري فعال بايد «فقيه عادل زمان شناس» باشد تا بتواند ضمن تشخيص و شناسائي ارزشهاي ديني و الهي و حفظ سلامتي جامعه و دوري از منافع شخصي، قدرت طلبي ، كامجويي و ... دشمنان و دوستان خود را بشناسند و در مقابل ترفندها و توطئه ها و فتنه ها به مسئوليتها و وظايف خطير خويش به نحو احسن عمل نمايد و جامعه را به سمت وضعيت مطلوب هدايت نمايد.
نفوذ ناپذيري در مقابل دشمنان اسلام و قرآن همراه با صالح بودن حاكم باعث مي شود تا هم حكومت اسلامي و هم جامعه اسلامي از انحرافات و سلطه هاي بيگانگان به دور باشد . پيامبر اكرم(ص) و مقابله و مبارزه و عدم نفوذ پذيري ايشان در مقابل دشمنان و آگاهي او به تمامي مسايل اجتماعي و زماني و جهاني بهترين الگو مي تواند براي حاكم جامعه اسلامي باشد چنانچه خداونددر قرآن كريم مي فرمايد:
«ان يثقفو كم يكونوا لكم الاعداء»اگر بر شما دست يابند براي شما دشمناني خواهند بود .
«لقد كان لكم في رسول الله اسوه حسنه»يعني: همانا براي شما پيغمبر خدا اقتدايي شايسته و نيكوست
قد كانت لكم اسوه حسنه في ابراهيم والذين معه ، اعزة علي الكافرين ، انه ليس له سلطان علي الذين امنون و علي ربهم يتوكلون»
1-2- جايگاه حكومت در اسلام:
جايگاه حكومت در اسلام يكي از مباحث بنيادي فقه اسلامي است كه گاه به صورت مستقيم و تحت عنوان ولايت فقيه و حكومت اسلامي و گاه به صورت غير مستقيم و عنوان زير مجموعه ساير عناوين فقهي همچون جهاد، امر به معروف ، صلاه العيدين و نماز جمعه و ...بررسي مي شود.
«قل اغير الله اتخذ و ليا » بگو آيا ولي و فرمانروايي بجز خدا برگزينيم؟!
دلايل متعددي دال بر اهميت حكومت در اسلام از نظر قانونگذاري وجود دارد كه مهمترين آنها عبارتند از:
1-جامعيت و گستردگي قوانين اسلام: قرآن كريم و سنت گرامي نبي اكرم (ص) و پيشوايان معصوم بر اين امر تصريح دارند كه اسلام تمامي ابعاد زندگي فردي و اجتماعي را مورد توجه قرار داده و قوانين خاص براي آنها وضع نموده است بنابراين بدون ترديد به امر حكومت هم كه از جامع ترين و ضروري ترين زندگي انسان است بي توجه نخواهد بود .
2-اجراي احكام الهي :
تشكيل حكومت اسلامي جهت تامين نيازها و سعادت فردي و اجتماعي جامعه بشري تحقق يافته و ابواب متعدد فقهي نظير: احكام دفاع ملي ، جهاد ، امر به معروف و نهي از منكر احكام جزايي ، احقاق حقوق افراد ، برپايي قسط و عدل بيانگر ضرورت حكومت اسلامي آنها مي باشد .
در ضمن تشكيل حكومت اسلامي جزيي از ولايت مي باشد . اساسي ترين مسئله دين مسئله ولايت است ، چون ولايت نشانه و سايه توحيد است ولايت يعني حكومت» قرآن كريم به يك نكته مهم اشاره كرده و مي فرمايند:
«الله ولي الذين امنوا يخرجهم من الظلمات الي النور...»
3-سيره پيامبر اكرم(ص) و جانشنيان او در تشكيل حكومت اسلامي:
چنانكه تاريخ اسلام و زندگي پيامبر گرامي اسلام را بررسي كنيم به يك نكته مهم پي خواهيم بود و آن اينكه پيامبر اسلام هرگز از سياست و مسايل حكومتي جدا نبوده اند و پس از ورود به مدينه اولين قدم تشكيل دولت اسلامي بوده است و بعد توسعه و گسترش دولت اسلامي درتمام جزيره العرب و تمام عالم . از ديگر اقدامات ايشان پيمانهاي سياسي و نظامي ، اعزام سفرا و نمايندگان به دولت ها و قبايل ديگر جهت مذاكره را مي توان نام برد.
1-3.دلايل پيشرفت اسلام:
از مهمترين عوامل و دلايل دروني پيشرفت اسلامي مي توان به دو نكته بسيار مهم و ارزشمند اشاره كرد و آن عبارت از دو مورد زير مي باشد:
الف) ايجاد تحولات اخلاقي در جامعه
ب) پيامبر (ص) الگوي كمالات وفضايل
الف) ايجاد تحول اخلاقي در جامعه:
در بررسي اولين عامل از عوامل پيشرفت اسلامي نكته اي كه حائز اهميت بوده و انكار ناپذير است عبارت است از اين امر مهم مي باشد كه پيامبر گرامي اسلام و جانشينان معصوم او هدف خود را صرف اجراي قوانين و مقررات و يا فقط تحول و روش حكومت بر مردم و سامان بخشيدن اوضاع نابسامان اقتصادي جامعه و... نبود بلكه مهمترين و عالي ترين هدف تمامي و پيامبران الهي از جمله نبي مكرم اسلام و جانشينان او در ايجاد تحول اخلاقي در افراد و جامعه براساس ايمان به خداوند متعال و پاداش روز رستاخيز بوده است . قرآن كريم نيز توجه خاصي به اين امر مهم داشته و آيات بسيار زيادي در اين رابطه آْمده است كه جهت آشنايي به نمونه هايي از آن اشاره مي گردد:
لقد من الله علي المومنين اذ بعث فيهم رسولا من انفسهم يتلوا عليهم آياة ويزكيهم و يعلمهم الكتاب والحكمه و ان كانوا من قبل لفي ضلال مبين .
«يعني در هر آيينه به تحقيق خداوند بر اهل ايمان منت گذارد كه در ميان ايشان پيامبري را از جنس آنان برانگيخت تا بر ايشان آيات پروردگار را بخواند و روان ايشان را ازرذايل دور سازد و به ايشان كتاب و حكمت بياموزد اگر چه از پيش در گمراهي بسر مي برند.»
«قل كل يعمل علي شاكلته»بگو اي پيامبر – هركس بر طبق شكل دروني و طبيعت و خويهاي خود رفتار مي كند و نفس وما سويها فالهما فجورها و تقويها قد افلح من ذكيّهاو قد خاب من دسيها»
ار پيشوايان معصوم نيز روايات مختلفي نقل شده است كه مي توان به مواردي از آنها اشاره كرد .
رسول گرامي اسلامي مي فرمايد : عليكم بمكارم الاخلاق فان الله بعثني بها و ان من مكارم الاخلاق ان يعفو الرجل عمّن ظلمه و يعطي من حرمه ويصل من قطعه و أن يعود من لا يعوده » يعني: بر شما لازم است كه مكارم اخلاق را تحصيل كنيد پس به درستي كه خداوند مرا مبعوث كرده تا به آنها دعوت كنم و به درستي كه چند خصلت از مكارم اخلاق است، عفو از كسي كه به تو ظلم كرده ، و عطا نمودن به كسي كه تو را محروم ساخته و ارتباط با خويشاوندي كه از تو قطع كرده و عيادت از كسي كه تو را عيادت نمي كند.» و نيز:
«انما بعثت لاتم مكارم الاخلاق »5 اين است و جز اين نيست كه من بر انگيخته شده ام تا مكارم اخلاق را تمام كنم.
حضرت امام علي(ع) مي فرمايند از پيغمبر اكرم(ص) شنيدم كه مي فرمود:
بعثت بمكارم الاخلاق و محاسنها »من برانگيخته شده ام براي فراخواندن به مكارم اخلاق و خويهاي پسنديده يا خود امير المومنين (ع) نيز مي فرمايند: «من صحت عروقه اثمرت فروعه » هر كسي ريشه هاي نهال وجود او درست و صحيح و كامل گشت شاخه هاي آن ميوه خواهد بود و نيز «راس الايمان حسن الخلق و التجلي بالصدق»
يعني :رأس (اساس و شالوده) ايمان ، نيكوئي خصلتها و خويها و آراستگي به صداقت و درستي است.
و از مهمترين ويژگيهاي پيغمبر اسلام(ص) و جانشينان معصوم ايشان ، عبارت از آن بود كه در گام اول ايجاد تحول در روح و روان مردم بود و همچنين با آشنا نمودن آنها با خداوند ، زمينه تحصيل خصايص پسنديده و اجتناب از صفات رذيله و پست بوده است . چنانچه امام صادق (ع) مي فرمايند: «ان البر و حسن الخلق يعمران الديار و يزيدان في الاعمار»عني: كارهاي نيكو و اخلاق پسنديده شهرها را آباد و عمرهاي – انسانها- را زياد مي كنند. و اما نكته حائز اهميت ديگر اين است كه چگونه مي توان خويها و خصلتها را متحول ساخته و فضايل اخلاقي را بسط و توسعه داد؟!
روش ايجاد تحول و دگرگوني در خويها و خصلتها : 1- شناخت صفات پسنديده و صفات زشت و نكوهيده . كه به دو طريق يكي عقل و خرد و ديگري مراجعه به طبيب بيروني امكان پذير خواهد بود.
قرآن مي فرمايد: «و نفس وما سويها . فا لهمها فجورها و تقويها»5 يعني: سوگند به نفس و آنچه او را بيافريد ، پس زشتيهاي آن و نيكيهاي آن را به او الهام كرد. در اين مورد بهتر است استنادي هم داشته باشيم به نظريه اي از فيلسوف بزرگ تاريخ – سقراط حكيم – كه گفته است : «مردمان از روي علم و عمد دنبال شر نمي روند و اگر خير و نيكي را تشخيص دهند البته آن را اختيار مي كنند پس بايد در تشخيص خير بكوشد مثلا بايد ديد شجاعت چيست؟ عدالت كدام است؟ و پرهيزگاري يعني چه ؟
«در نظريه سقراط نيكوكاري بسته به تشخيص نيك و بد دانايي است و «فضيلت » به طور مطلق چيزي جز«دانش و حكمت» نيست اما دانش چون در مورد ترس با كسي يعني علم بر اينكه از چه بايد ترسيد و از چه نبايد ترسيد، ملحوظ شود«شجاعت » است وچون در رعايت مقتضيات نفساني به كار رود«عفت» خوانده مي شود و هرگاه علم به
قواعدي كه حاكم به روابط مردم بر يكديگ باشد و منظور گردد«عدالت» است و اگر وظايف انسان نسبت به خالق در نظر گرفته شود «دينداري » و «خداپرستي» است و اين فضايل پنجگانه يعني «حكمت» ، «شجاعت» ، «عفت» ، «عدالت» و «خداپرستي» اصول اوليه اخلاق سقراطي بوده است»
بدون ترديد ، علم به خير و شر و تشخيص خوب و بد در اصلاح اخلاق و توسعه اخلاقي در جامعه نقش بسيار موثر دارد و قسمتي از خلقيات مذموم و نكوهيده مردم ناشي از جهل و ناداني است ولي مي دانيم كه علم ، زماني اخلاق جامعه را اصلاح مي كند و با گسترش و توسعه فضايل در جامعه خوشبختي و سعادت به بار مي آورد كه افراد عالم و حاكمان حكومتي كه در هر گونه سياستگذاري نقش دارند بر طبق علم و اخلاق حسنه گام بردارند و دانسته هاي خويش را عملا بكار بندند و گرنه هيچ وقت از علم نتيجه اخلاقي نمايد نشده و رفتار عالم و جاهل يكسان خواهد بود. حضرت امير المومنين علي (ع) در اين رابطه مي فرمايد:
«فان العالم العامل بغير علمه كالجاهل الحائر الذي لا يستفيق من جهله »يعني :عالمي كه بر خلاف علم خود عمل مي كند ،همانند جاهل سرگرداني است كه خطا و صواب را نمي داند و از جهل و ناداني خويش به هوش نمي آيد.
و اما دومين راه شناخت اخلاق پسنديده مراجعه به طبيب بيروني است زيرا كه روح انسان نيز همانند جسم او داراي دو حالت سلامت و مرض است در قرآن كريم آيات متعددي در مورد افراد مبتلا به مرض روحاني وجود دارد.
لذا قرآن كريم مي فرمايد: «في قلوبهم مرض فزاد هم الله مرضا و لهم عذاب اليم بما كانوا يكذبون » يعني:
در دلهاي ايشان مرض است پس خداوند بر آن مي افزايد و براي ايشان (منافقان) عذاب درد ناكي است به جهت اينكه (منافقان) دروغ مي گويند.
براين اساس ، بايد طبيب دلسوز ومهربان و آگاه و بصير به امراض روحاني را شناخت و از او استمداد گرفت و مخصوصا براي يك جامعه (اسلامي ) وجود زمامداري چون طبيب خيرخواه و با بصيرت و حاذق لازم و ضروريست چنانچه امام هشتم ثامن الحج (ع) مي فرمايد:«لا يستغني أهل كل بلد عن ثلاثه يغزع اليه في امر دنياهم و آخرتهم ، فأن عدموا ذلك كانوا همجا فقيه عالم ورع و أمير خير مطاع و طبيب بصير ثقه»
«اهالي هيچ شهري از سه طبقه ، در راه تامين امور دنيا و دين خود بي نياز نيستند هر جا كه مردم فاقد اين سه طبقه باشند ، زندگي آنان ، زندگي حشرات وحيوانات است نه زندگي انسان:
اول : فقيهي كه داراي علم و تقوي باشد ، دوم : زمامداري كه خيرخواه و فرمانروا باشد ، سوم : طبيبي كه در كا رخود بصير و مورد اعتماد مردم باشد.»
1.دومين روش در ايجاد تحول اخلاقي عبارتست از نقش اراده و تصميم در اصلاح نفس. در اين مورد قرآن كريم مي فرمايد :
«ان هذه تذكره فمن شاء اتخد الي ربه سبيلاً » يعني :
به درستي كه اين آيات را ذكر كرديم ، هشدار و تذكري است براي شما . پس هر كه بخواهد فرا گيرد ، به سبب بهره مند شدن به اين پندها بسوي (رحمت و ثواب) پروردگار خود راهي را بر مي گزيند.
و نيز مي فرمايد :
«ان هو الا ذكر للعالمين لمن شاء منكم ان يستقيم »يعني :
اين قرآن چيزي جز تذكر و ياد آوري براي جهانيان نيست ، براي آنانكه بخواهند راه مستقيم را در پيش گيرند .
همچنين در اين زمينه در دعاي ابو حمزه ثمالي از امام سجاد (ع ) مي خوانيم كه به خداوند متعال عرض مي كند:
«و ان الراحل اليك قريب المتسافة ... »يعني :
بارالها ! كسي كه بسوي (رحمت و رضوان ) تو حركت مي كند ، راه نزديكي را طي مي كند .
و نيز امام صادق (ع ) در دعاي خود مي فرمايد :
«اللهم و قد علمت ان افضل زاد الراحل اليك عزم ارادة و اخلاص فية و صادق طوية .. » يعني :
بارالها ! دانستم كه با ارزش ترين متاع براي كسيكه بسوي (رحمت ) تو كوچ و حركت مي كند در تصميم قطعي و جدي » و «اخلاص در نيت » و «درستي و صدق » است .
3.بررسي صفات و حالات روح و روان ، از ديگر عوامل و راههاي دگرگوني و توسعه اخلاقي است .
چنانچه اميرمؤمنان علي (ع ) مي فرمايد :
«و علي العاقل ان يحصي علي نفسه مساويها في الدين و الرأي و الا خلاق و الأدب فجمع ذلك في صدره او بي كتاب و يعمل في إزالتها »
يعني : بر انسان خردمند و عاقل لازم است كه عيوب و زشتيهاي خود را در زمينه مسايل ديني و آراء و اخلاص و آداب اجتماعي در سينه خويش يا در كتابي جمع آوري كند و براي از ميان برداشتن آنها تلاش جدي نمايد .
4.تلاش و جديت و جهاد با نفس ، چهارمين راه تحول اخلاقي است . بايد متذكر شد كه روح و روان آدمي از جهات گوناگون همانند بدن او بر طبق نظام آفرينش حكيمانه الهي دائماً در حال تغيير و تحول است و براثر تكرار براي او بصورت عادت در ميآيد كه در واقع ميتوان گفت : آنچه مقتضاي خلقت اوليه بدن يا روح است «طبع » و «طبيعت » و آنچه كه با تكرار براي هر يك از آن بدست ميآيد «عادت » ميگويند كه در اينمورد حضرت امير (ع ) مي فرمايد : «العادة طبع ثان » يعني : عادت طبيعت ثانوي است . و نيز در مورد پرهيز از عادت زشت مي فرمايد : «العادة عدو متملك » عادت بد دشمني است كه با قدرت بر صاحبش حكومت مي كند . همچنين طبق روايت از حضرت علي (ع ) پيامبر اكرم (ص ) جمعي از ياران خود را كه به جنگ با كفار فرستاده بود پس از باز گشت پيروزمندانه از ميدان جنگ (جهاد اصغر ) آنها را به پيكار و جنگ و مبارزه با جهاد اكبر كه همانا مبارزه با نفس و تمايلات نفساني است فرا خواندند و آنرا با ارزش ترين جهاد معرفي فرمودند.
5.الگوي فضيلت و اخلاق پسنديده نيز از مهمترين عوامل و راههاي تحصيل اخلاق و صفات روحاني يا تغيير صفات ناپسند و قرار دادن الگو و سرمشق در تمامي مسايل فردي و اجتماعي و حكومتي مي باشد چرا كه قافله بشريت در سير تكاملي خود بالاخص در مكارم اخلاقي و اجتماعي به پيشوايي نياز دارد كه جسم عيني و خارجي همه فضايل باشد تا مردم بتوانند با الگو قرار دادن او به سوي مقصد عالي و نهايي و در مسير توسعه اجتماعي و فرهنگي و ... گام بردارند . با گذري در نهج البلاغه با نامه اي از مولاي متقيان روبرو مي شويم كه به استاندار خود در بصره يعني «عثمان بن حنيف» مي نويسد :فقد بلغني ان رجلا من فتيه اهل البصره دعاك الي مأدبه فأسرعت اليها تسطاب لك الألوان و تنقل اليك الجفان ، و ما ظننت أنك تجيب الي طعام قوم ، عائلهم مجفو و غنيهم مدعو ، فانظر الي ما تقضمه من هذا المقضم فما اشتبه عليك علمه فالفظه ، و ما ايقنت بطيب وجوهه فنل منه .
ألا و ان لكل مأموم إماما يقتدي به ويستضي بنور علمه ألاو إن إمامكم قد اكتفي من دنياه بطمريه و من طعمه بقرصيه ...» «به من خبر رسيده است كه بعضي از ثروتمندان بصره تو را به ميهماني دعوت كرده اند و تو به سرعت به سوي آن شتافته اي در حاليكه طعامهاي رنگارنگ و ظرفهاي بزرگ و اختصاص غذا يكي از پس از ديگري نزد تو قرار داده مي شد .
من گمان نمي كردم تو دعوت جمعيتي را قبول كني كه نيازمندانشان ممنوع و ثروتمندانشان دعوت شوند ، به آنچه مي خوري بنگر كه چگونه است ؟
حلال مي باشد يا حرام ؟ آنگاه آنچه حلال بودنش براي تو مشتبه بود از دهان بيفكن و آنچه را يقين به پاكيزگي و حلال بودنش داري تناول كن .
آگاه باش هر مأموري امام و پيشوايي دارد و هر پيروي به پيشروي اقتدا مي كند و از نور دانش او بهره مي گيرد بدان كه امام و پيشواي شما از دنيايش به دو جامه كهنه و از غذاها به دو قرص نان جو اكتفا كرده است ...
با تأمل در اين نامه حضرت علي (ع ) خصوصاً در يك نكته بسيار جالب توجه كه مي فرمايد :
«هر مأموري امام و پيشوايي دارد و هر پيروي به پيشروي اقتدا مي كند و از نور دانش او بهره مي گيرد »به يك نتيجه كلي و بسيار تفكر و تأمل برانگيز ميرسيم و آن اينكه سعادت و شقاوت و يا كمال و انحطاط هر مردمي بستگي به الگوي حكومتي دارد كه بر سر مردم است بنابر اين عاملان حكومتي ميتوانند مهمترين و مؤثرترين الگو در جامعه خود باشند و مهمترين عامل مؤثر در توسعه اخلاقي و فرهنگي و ديني و ... از جمله در ميان جوانان و اقشار تازه به دوران رسيده باشند چرا كه فرهنگ درختي است كه بطور مادام العمر با مردم يك جامعه هست و الگو پذيري اخلاقي در جامعه مهمترين اثر را در رشد و شكوفايي و توسعه و يا انحطاط و ابتذال و ساير هجمه هاي فرهنگي در جامعه باشد .
ب ) پيامبر (ص ) الگوي كمالات و فضايل : در زمينه بررسي دومين عامل پيشرفت اسلام سعي بر آنست تا شخصيت بزرگ و عالي پيامبر گرامي اسلام (ص ) و جانشينان معصوم ايشان را از مؤثرترين عوامل توسعه و پيشرفت و گسترش اسلام در تمامي زمينه هاي ديني ، اجتماعي ، فرهنگي ، نظامي و امنيتي و ... معرفي نماييم .
با ذكر اين نكته كه پيامبر خدا تربيت شده الهي و مؤدب به آداب الهي و انسان برتر و كامل بوده و تمامي ائمه معصومين و پيشوايان و خلفاي اسلامي بر الگو قرار دادن شخصيت بارز رسول گرامي اسلام (ص ) سفارش و توصيه مؤكد نموده اند و پبامبر گرامي اسلام نيز كه بعنوان شخصيت آورنده دين اسلام و قرآن و رهبر اصلي مسلمانان بوده است ، خداوند متعال سه وظيفه مهم انسانها را در مقابل پيامبر اكرم (ص ) از ديدگاه قرآن مجيد به شرح ذيل سفارش مي فرمايد كه عبارتند از : «اطاعت و فرمانبرداري ، تبعيت و پيروي و تسليم » چنانچه قرآن مي فرمايد :«لقد كان لكم في رسول الله اسوة حسنة لمن كان يرجوا الله و اليوم الاخر و ذكر الله كثيرا»
يعني : «هر آينه به تحقيق براي شما در روش پيامبر خدا الگوي نيكو و كامل قرار داده شده و هر آنكس كه به رحمت خدا و نعمتهاي روز واپسين اميد دارد و بطور فراوان ياد خدا مي كند از اين الگوي ارزنده بهره مي برد» .
با الهام از قرآن مجيد و شيوه رسول گرامي اسلام و تمامي پيشوايان ديني كه سنت حسنه را تشكيل مي دهند و در همه زمينه ها خود را تابع و پيرو و دنباله رو پيامبر اكرم (ص ) مي دانند متوجه مي شويم كه امامان معصوم (ع ) و پيشوايان ديني ما نيز رفتار و گفتار و كردارشان برخاسته از منشها و خصوصيات حضرت رسول اكرم (ص ) بوده است و در تمامي دوران زندگاني خود از جمله در دوران امامت و زعامت خوي ساده زيستي و سنت پذيري رفتارهاي پيامبر اسلام را سر لوحه زمامداري خويش ساخته اند چنانچه از امام رضا (ع ) روايت شده كه مي فرمايند: «اگر من زمامدار خلافت مسلمين شوم هر آينه غذاي ساده و خشن مي خورم در حاليكه اكنون غذاي پاكيزه ميخورم ونيز لباس درشت و خشن مي پوشم در حاليكه اكنون لباس نرم مي پوشم . پيامبر (ص ) به اباذر فرمود : اي اباذر ! همانا من لباس خشن مي پوشم و روي زمين مي نشينم و انگشتانم را پس از خوردن غذا ليسيده و بر الاغ بدون زين مي نشينم در حاليكه ديگر را در رديف خود سوار كرده باشم و هر كس از سنت و روش من روبرگرداند از من نيست . اي اباذر ! تو نيز لباس خشن و درشت بپوش تا فخر در دست جايگاهي نيايد .» آيات و روايات بسياري وجود دارد كه در صورت تحقق آنها در جامعه اسلامي مطمئناً حكومت اسلامي جايگاه ويژه خود را پيدا خواهد كرد و در توسعه فرهنگي ديني و اسلامي گامهاي اساسي برداشته خواهد شد .
امام در زمينه اطاعت و فرمانبرداري از رسول اكرم و صاحبان امر پس از او كه اكنون ادامه حكومت اسلامي به رهبري ولايت فقيه ميباشد راه رسيدن به كمال و تحقق يك فرهنگ اصيل و توسعه آن در تمامي زمينه ها منوط به پيروي و اطاعت از رسول گرامي اسلام و صاحبان امر پس از او و رهبري جامعه اسلامي و دوري از نفاق و فتنه و تفرقه است چنانكه قرآن كريم مي فرمايد : «اطيعو الله و اطيعو الرسول و اولي الامر منكم » يعني : فرمان ببريد از خدا و اطاعت كنيد پيامبر (ص ) و صاحبان امر را از خودتان . و اما وظيفه سوم جامعه اسلامي در مقابل پيامبر و جانشينان معصوم و همچنين صاحبان امر عبارتست از تسليم و خوشنودي دل به روش و سيره پيامبر گرامي اسلام (ص ) كه حاكمان جامعه اسلامي و زمامداران حكومتي با الگو گرفتن از پيامبر خويش بايستي اين تسليم و خوشنودي را در جامعه اسلامي محقق سازند . و در آثار ديني و فرهنگ اسلامي ما نيز بر طبق آيات قرآن و روايات متعدد از پيشوايان دين با تعبيرات مختلف و بيانهاي متفاوت مردم را به پيروي و الگو قرار دادن رسول گرامي اسلام امر فرموده اند .
در اين ميان اطاعت از پيروان و رهروان پيامبر اكرم نيز اطاعت از رسول اكرم (ص ) و خاندان پاك او خواهد بود و بهتر است بدانيم كه پيروان و اصحاب پيامبر آن كساني نيستند كه تنها زمان پيامبر را درك كرده باشند و مجاور آن حضرت بوده اند و يا به حضور آنحضرت رسيده اند بلكه ياران وپيروان واقعي كساني هستند كه در كردار و گفتار و رفتارشان سيره و روش پيامبر را برگزيده باشند .
دومين عامل پيشرفت اسلام و توسعه فرهنگ اسلامي در حكومت اسلامي چه در زمان پيامبر و چه بعد از ايشان اجراي فرمان هاي الهي است و جالب توجه اينكه اين موفقيتها نه تنها در سايه خشونت و شمشير صورت نگرفت ، بلكه خشونت و شمشير در اينگونه مسايل تبليغي و فرهنگي و ديني و ... نتيجه عكس دارد و تازه هم در صورت استيلاي در سايه شمشير صرفاً موجب تسليم ظاهري در مقابل فرهنگ اسلامي خواهد بود و روح و جان و روان انسانها از تباهي و اسارت نفس آزاد نميشود . و اسلامي كه تنها در سايه شمشير در جهان اسلام سايه افكند اسلام عرضه شده توسط خلفاي غاصب بود و بدينطريق روح اسلام را از اسلام ناب گرفتند و تنها قالبي بي روح از اسلام بر جاي ماند كه اگر شعاع تابناك انوار قداست و عطوفت و انس و الفت اهل بيت پيغمبر نمي بود شايد الان فقط نامي از اسلام مانده بود و كتاب و سنت پيامبرگرامي اسلامي به ياد فراموش سپرده مي شد .
اسلام دين الفت و مهرباني است و مهمترين ابزار و سلاح ترويج و توسعه فرهنگ اسلامي همانا ايجاد انس و الفت است و صدق و راستي ، چنانكه قرآن كريم در مورد اعمال زور و خشونت براي ديندار كردن مردم ميفرمايد :
«و لو شاء ربك لا من من في الارض كلهم جمعياً افانت تكره الناس حتي يكونوا مؤمنين »
يعني : «و اگر پروردگار تو مي خواست قطعاً هر كه در زمين است همه آنها يكسر ايمان مي آوردند پس آيا تو مردم را ناگزير مي كني كه بگروند ؟»
1-4.وظايف و مسئوليتهاي دولت در توسعه فرهنگي :
با نگاهي به سيره نبوي و دوران آغاز رسالت پيامبر اكرم (ص ) كه با تشكيل حكومت اسلامي وظايف دولت خود را با هدف رشد و تعالي جامعه انساني بر محور تعاليم ديني متمركز كرد بنابر اين مي توان يك نتيجه كلي گرفت كه اساساً فلسفه وجودي حكومت اسلامي تشكيل يك جامعه ايست كه مبتني بر «دين مداري » باشد و تعليم و تربيت اسلامي و جهت دهي به فرايند هويت پذيري انساني را كه در مسير اهداف متعالي و كمال الهي باشد از اصلي ترين و مهمترين مسئوليتها و وظايف حكومتي بشناسد و تأمين مصالح معنوي جامعه را در نتيجه تعامل بين ملت و دولت عهده دار شود ولي بايد مراقب بود تا در محتواي حكومت مبتني بر فرهنگ ديني و اسلامي انحراف روي ندهد چنانچه در حاكميتهاي بعد از رحلت پيامبر اكرم (ص )شاهد آن هستيم ونوعي خلأ بين حكومت اسلامي و حقيقت دين بوجود آمد و نظام حكومتي از فرهنگ ديني شكل ظاهري و صوري به خود گرفت .
بنابر اين اجراي احكام شرعي ناظر بر حيات فردي و اجتماعي عامل اصلي توسعه فرهنگي از ديدگاه قرآن و سنت است . چنانچه قرآن كريم مي فرمايد :
«الذين ان مكناهم في الارض اقاموا الصلوة » و با كمي تأمل درمي يابيم پيام آيه فوق الذكر همين است كه حكومت اسلامي بايد زمينه دينداري مردم و حفظ روحيه معنوي و تعالي آنرا فراهم سازد .
البته بدين نكته نيز بايد توجه داشت كه نبايد از ابزار حكومتي در جهت توسعه دينداري مديريتي غير مدبرانه داشت كه قطعاً نتيجه عكس خواهد داد .
در ضمن واگذار نمودن سياستهاي كلان در برنامه ريزي و ترويج معنويت به نهادهاي خارج از جريان حاكميت با شكست مواجه خواهد بود بلكه بايد با مديريتي مدبرانه و آگاهانه توسط سياستگذاري كلان جامعه در قالب حاكميت اسلامي مسئوليتها و وظايف دولتي و غير دولتي مخصوصاً در كنار مردم حيطه بندي شود و موجب بقاي حاكميت اسلامي و بالاخره ترويج و گسترش فرهنگ ديني مبتني بر الگو پذيري از قرآن و سنت حاصل شود و يك جامعه با دولت و شهروند توسعه يافته بوجود آيد . چرا كه نقش مردم در يك حكومت اسلامي مردم محوري در صورتي موجب تقويت نظام حكومتي خواهد شد كه روحيه دينداري داشته باشند و الا تاريخ گواه بر بغض علي (ع ) و آل او از مردان بي دين كوفه مي باشد .
بنابر اين دينداري مردم و تقويت بنيه معنوي جامعه در يك حاكميت اسلامي باعث برچيده شدن فقر ، تهاجم فرهنگي ، نفاق ، فتنه و ساير ناهنجاريهاي اجتماعي خواهد بود چرا كه در سايه فرهنگ ديني مردم و تمسك به قرآن وسنت پيامبر ريشه اين فتنه ها و ناهنجاريها و نفاقها كنده خواهد شد چنانچه رسول اكرم (ص ) مي فرمايد :
«فاذا البتست عليكم الفتن كقطع الليل المظلم ، فعليكم بالقرآن »يعني :
آنگاه كه فتنه ها مانند پاره هاي شب ظلماني شما را فرو مي گيرد و از هر سو احاطه مي كند شما بايد به قرآن پناه ببريد...
هدف از طرح اين آيه روايتي از حضرت علي (ع ) است كه مي فرمايند : «از پيامبر اكرم (ص ) شنيدم كه مي فرمود : روزي جبرئيل به نزد من آمد و گفت : اي محمد ، امت تو در آينده گرفتار فتنه ميشوند ! از او پرسش كردم راه رهايي چيست ؟ پاسخ داد : كتاب خداوند . چون اين كتاب از گذشته و آينده خبر ميدهد و بين شما قضاوت مي كند .»
امروز كه شاهد روي آوري فتنه هاي بي شماري از هر سوي جهان به فرهنگ اسلامي هستيم تنها راه نجات پناه بردن به اين ريسمان محكم الهي است كه امام رضا (ع ) مي فرمايند : «قرآن ، ريسمان و رشته محكم و قابل اعتماد خداوند است ، بزرگ راهي است كه انسانها را بسوي بهشت رهنمون و از آتش جهنم دور ميسازد با گذشت زمان از اعتبار اين كتاب كاسته نمي شود و خاصيت خود را از دست نميدهد ، زيرا براي زمان خاصي نازل نشده است بلكه راهنما و پايه هر دليل و برهان است و همه انسانها مي توانند به آن استدلال كنند و از آن بهره گيرند ؛ كتابيست كه سستي و ضعف در آن راه نداشته و در آينده هم راه نخواهد داشت .»
گرايش مردم به قرآن نيز مسلماً خبر در صورت تمايل آنها به دين ممكن نخواهد بود و نقش دينداري مردم در يك جامعه اسلامي با حاكميت اسلامي در رفع فتنه و نفاق بطور صريح روشن مي شود .
از طرف ديگر غفلت دولت درامر تعليم و تربيت و فرهنگ اسلامي موجب جهت گيري مردم به طرف صوفي گري و درويش مسلكي و تهاجمات فرهنگي ديگر خواهد شد و البته همه اين گرايشات بخاطر حس معنوي مردم است كه بايد با راه درست ديني و با يك روش صحيح توسعه فرهنگي ارضا كرد.
روش حكومت نبي اكرم (ص ) در صدر اسلام بايد الگويي براي تعليم و تربيت جامعه اسلامي قرار گيرد و دولت اسلامي آموزش و ترويج متون اسلامي و آشنا ساختن مردم و جامعه با برنامه هاي تربيتي حكومت اسلامي در جهت توسعه فرهنگي گامهاي اساسي بردارد و با بهره گيري از هر گونه امكانات براي تعميق؛ باورها و ارزشهاي فرهنگ اسلامي و تقويت روحيه و حس دينداري مردم بويژه نسل جديد سياستگذاري و برنامه ريزي لازم را ارائه دهد . چرا كه ارائه يك الگوي برتر براي تربيت ديني جوانان در قالب فرهنگ اسلامي موجب دوام و بقاء و تضمين دولت و حكومت اسلامي و غفلت و يا كوتاهي در اين مورد علاوه بر ايجاد تزلزل دو اركان نظام اسلامي ، باعث سست شدن پايه هاي فلسفه تشكيل حكومت اسلامي نيز خواهد بود .
حال با توجه به نكات فوق الذكر در رابطه با الگو پذيري دولت اسلامي از رهنمودهاي قرآن و سنت بويژه شيوه حكومتي صدر اسلام به رهبري پيامبر بزرگ اسلام بهتر است نمودها و جلوه هايي از حكومت پيامبر اكرم (ص ) داشته باشيم .
1-5. حكومت پيامبر (ص ) الگوي هميشگي حكومتهاي اسلامي :
از مهمترين دلايلي كه باعث مي شود حكومت پيامبر را الگويي براي ساير حاكميتهاي اسلامي بدانيم اينست كه پيامبر گرامي اسلام بعد از سالها تلاش و سختي و خون جگر خوردن ها ، آنهم در سخت ترين دوران جاهليت عرب توانست درخشان ترين و موفقترين دوره حكومت در طول تاريخ بشري را تشكيل داد.
همچنين حكومت حضرت علي (ع )كه عدالت محورترين حكومتها بود ، بعد از 25سال از رحلت پيامبر اكرم (ص ) ياد آور حكومت حضرت رسول (ص ) بود.
از مهمترين شاخصه هاي حكومت پيامبر اكرم (ص ) مي توان به موارد ذيل اشاره كرد:
1.ايمان و معنويت كه با افزايش ايمان و اعتقاد مردم برنامه هاي حكومت به خوبي پيش مي رود و وعده الهي كه در «و لو ان القري امنوا و اتقو لفتحنا عليهم بركات من السماء و الارض » تحقق يافته و عمران و آبادني حاصل مي شود .
2.برپايي قسط و عدل و داد
3.آگاهي و معرفت و علم بخشيدن به مردم
4.ايجاد محبت و اخوت و برادري و همدلي و جلوگيري از انگيزه هاي خرافي بين قبال مختلف «يا ايها الذين امنوا انا خلقناكم من ذكر أو انثي و جعلناكم شعوبا و قبائل لتعارفوا»
5.اصلاح ساختار اخلاقي و رفتاري انسانها و پاكي و پيراستگي از هر رذايل اخلاقي . چنانچه قرآن كريم مي فرمايد «ويزكيهم و يعلمهم الكتاب والحكمة و ان كانوا من قبل لفي ضلال مبين»يعني : «... تا بر آنان (مردم ) را از لوث جهل و اخلاق زشت پاك سازد و شريعت كتاب سماوي و حكمت الهي بياموزد ...»
6.اقتدار و عزت جامعه و نظام حكومتي اسلام .
7.توسعه و كار و تلاش و پيشرفت دائمي .
و ...
بنابراين بطور خلاصه مي توان گفت از ديدگاه قرآن و سنت وظايف و شاخصه هاي يك دولت و حكومت اسامي را در موارد ذيل مي توان جستجو و بررسي كرد :
تأمين عدالت اجتماعي ، تربيت ديني جامعه ، تأمين آزادي براي مردم ، تعميق و گسترش و مرزباني فرهنگ ديني ، اهتمام به مسئله امر به معروف و نهي از منكر و نيز توجه به حقوق مردم (مردم سالاري ديني ) ، انتظارات و مطالعات متقابل دين و مردم ؛ چگونگي دخالت دولت در امور مسايل ديني ، راههاي اثر بخش توسعه فرهنگي بر اساس قرآن و سنت (اسلام ) و آسيب شناسي فرهنگ ديني و ...
پس بايد تلاش كرد تا حكومت و مردم ديني تر شوند نه اينكه دين و مردم ، دولتي تر شوند كه عقب نشيني كليسا در غرب نمونه بارز اين بي توجهي ها مي باشد . و در اين مقطع حكومت اسلامي بايد الگويي براي ديگر ملل و حكومتها باشد چرا كه قرآن مي فرمايد : «وكذلك جعلنا كم امة و سطاً لتكونوا شهداء علي الناس »
2- مردم :
الف)جايگاه مردم در توسعه فرهنگي :
بر اساس آموزه هاي قرآن كريم و سنت عمده وظايفي كه دولت و حكومت اسلامي در رابطه با اصل مشاركت مردمي بعهده دارد به قرار زير است :
1.حس كرامت ملت در برنامه ريزيهاي كلان فرهنگي و اجتماعي
2.رسميت بخشيدن به حق دخالت مردم در سرنوشت خود و جامعه
3.فراهم آوردن آزاديهاي مشروع مردم در تمام عرصه هاي بيان ، قلم ، انديشه و ...
4.ايجاد زمينه هاي لازم جهت مشاركت مردمي بصورت تشكلهاي مختلف قانوني
5.شايسته سالاري در اعطاي مديريت
6.آمادگي پاسخگويي به مطالبات مردم
7.تأمين رفاه و امنيت در جامعه
و ...
با عنايت به موارد فوق نتيجه كلي كه از آنها ميتوان گرفت بطور كلي در «مشاركت » خلاصه مي شود اعم از مشاركتهاي سياسي ، اجتماعي و فرهنگي و ...
تعبير «مشاركت سياسي » بطور مشخص در متون فقهي و ديني اسلام وجود ندارد و در هيچ آيه و روايتي مشاهده نشده است ؛اما ،عناوين و مفاهيمي مشابه در متون ديني به چشم ميخورد كه مفهوم و مضمون و مصاديق آنها با مشاركت سياسي مردم مطابقت دارد . در ضمن نبايد فراموش كرد كه ارائه تعريفي خاص از مشاركت و تبيين شكلي ايده ال از آن لازمه شناخت شرايط و ويژگيهاي فرهنگي – اجتماعي هر جامعه است . اما تبيين اين مسئله در حكومت اسلامي كه مبتني بر آيات و روايات است شامل جايگاه مردم در انديشه و تفكر اسلامي و تحقق آن در دولت اسلامي است .
بايد به اين امر متذكر شد كه مقوله مشاركت يك اصل الهي و يك دستور آسماني است و خداوند در قرآن كريم به پيامبر خود مي فرمايد: «فيما رحمة من الله لنت لهم و لوكنت فظاً غليظ القلب لانفضوا من حولك فاعف عنهم و استغفر لهم و شاورهم في الأمر فاذا غرمت فتوكل علي الله إن الله يحب المتوكلين »
يعني : با الطاف و رحمت الهي تو با مردم مهربان شدي و اگر خشن و بيرحم بودي مردم از اطرافت پراكنده مي شدند پس از آنان در گذر و برايشان غفران بخواه و در اداره امور با آنان رايزني كن ، پس چون تصميم گرفتي بر خداوند توكل كن ، كه خداوند توكل كنندگان را دوست دارد .»
البته بعضي پنداشته اند كه مشاوره پيامبر (ص ) با مردم جنبه صوري دارد نه جنبه واقعي. در حاليكه سيره عملي پيامبر اكرم (ص ) در اداره حكومت اسلامي اين اصل – مشاوره را به اثبات ميرساند . چون با توجه به اينكه در اين آيه پس از امر به مشاوره «فاذا » ميآورد و جمله را با «فاء نتيجه » آورده است بنابر اين تصميم را نتيجه مشاوره مي داند .
يكي از روايتهايي كه مؤيد اين مطلب است مربوط به واقعه بدر است، كه قبل از رويارويي با سپاه دشمن ، پيامبر گرامي اسلام با اصحاب و ياران خود به مشاوره برخاست و روي به آنها كرد و فرمود : «اشيروا علي ايها الناس » يعني اي مردم نظر مشورتي خود را به من اعلام كنيد . يا هنگام تجاوز اهل قريش به اطراف مدينه پيامبر روي به اصحاب فرمودند : «اشيروا علي ما اصنع » يعني : «نظر دهيد كه چه كاري بكنيم ؟ » و بر خلاف نظر پيامبر چون اكثريت به خروج از شهر رأي دادند لذا به نظر و رأي مردم كه حاصل مشاوره بود عمل فرمودند .
رواياتي نيز از حضرت علي (ع ) داريم كه تنها راه نجات حكومته را مشاوره و رايزني با مردم مي دانند لذا مي فرمايند :
«من ملك استأثرومن استبد برأيه هلك و من شاورالرجال شاركها في عقولها »يعني :
هر كس كه فرمانروا شود به استبداد گرايش پيدا كند و آنكه به استبداد و خود رأيي گرفتار شود نابود و هلاك گردد و كسي كه مشورت با ديگران را برگزيند در انديشه هايشان ذخيره گردد.»
قرآن كريم در رابطه با اصل مشاركت مي فرمايد: «و شاورهم في الامر » و يا در آيه «تعاونوا علي البر و التقوي و لا تعاونوا علي الاثم و العدوان » به دو نوع مشاركت با جهت هاي كاملاً متفاوت اشاره مي كند البته در اينجا به يك نكته اساسي هم مي رسيم كه جهت مشاركت از اصل مشاركت هم مهمتر است .
در اسلام منابع عمومي را متعلق به همه ميداند و كسي حق تصاحب آنها را ندارد و موازني لازم الرعايه وجود دارد كه همان عدالت است كه در اين بحث عدالت نقش هويت جمعي افراد لحاظ ميگردد كه ابتدا افراد را داراي هويت مي نمايد و سپس به جمع هويت مي بخشد .
در حكومت اسلامي انسان داراي جايگاه ويژه ايست كه نشان از تاثير گذاري آن بر جامعه دارد و اين خود انسان است كه حركت و تغيير و تحول را از «خود » شروع مي كند و با كسب آگاهيها و شناخت لازم يك حركت اصلاحي را انجام مي دهد .
قرآن كريم مي فرمايد : ان الله لا يغير ما بقوم حتي يغيروا ما بأنفسهم و يا اينكه «ذلك بان الله لم يكُ مغيراً نعمته انعمها علي قوم حتي يغيروا ما بأنفسهم .»
مردم بر اساس اشاره صريح آيات قرآن كريم و سنت هم مسئول خود هست و هم مسئول جامعه .
و دولت اسلامي جهت برقراري عدالت در جامعه است «ليقوم الناس بالقسط » پيامبر اكرم (ص ) خطاب به مردم مي فرمايند «كلكم راع و كلكم مسئول عن رعيته » يعني تمام آحاد جامعه هم نسبت به سرنوشت خود و هم به جامعه مسئول هستند و به اين خاطر بايستي در امور سياسي ، اجتماعي و فرهنگي جامعه شركت نمايند .
بطوريكه گويا همه افراد جامعه زمامدار حكومتي جامعه هستند . بر اين اساس در اسلام كه ايدئولوژي خود را از آيات قرآن و سنت كسب مي كند مردم در تعيين سرنوشت خود نقش بسزايي دارند بطوريكه ميتوانند در انتخاب حاكم و حمايت از او ، عزل و نطع او و اصلاح و تعديل برنامه هاي او اعمال نظر داشته باشند و در قرآن و نهج البلاغه نيز با كلمه «ناس » كه همان عامه مردم معني مي دهد عنصر اصلي جامعه و حكومت را «مردم » ميداند . حضرت علي (ع ) در نهج البلاغه مي فرمايد : «فلا تكفوا عني مقاله بحق او مشورة بعدل فاني لست في نفس بفوق ان اخطي و لا امن ذلك من فعلي الا ان يكفي الله من نفسي» يعني : از گفتارها و پيشنهادهاي صواب و راستين خود در مورد من دريغ نكنيد چرا كه اگر لطف و عنايت الهي نباشد از لغزش و خطا مصون نيستم .
لذا اميرالمؤمنين (ع ) از مردم مي خواهند تا بر جريانات دستگاه حاكم نظارت داشته باشند از ديدگاه حضرت علي (ع ) توده مردم اساس و پايه هاي حكومت قرآني و اسلامي هستند و پذيرش و مقبوليت مردم از اهميت خاصي در اسلام برخوردار است و نقش آنها در نص ولايت و امامت انفكاك ناپذير است .
لذا حضرت امير (ع ) مي فرمايند : «ايها الناس عن ملا و اذن هذا امركم ليس لا حدفيه حق الا من امرتم » «اي انبوه انسانهاي هوشمند ، امر حكومت متعلق به شماست هيچ كس حق ندارد آنرا به خود اختصاص دهد مگر آن كسي كه شما او را حاكم مي كنيد.
پس اراده جمعي انسانها در آيات قرآن كريم و روايات و سنت نشان از مباني فقهي مشاركت مردمي است لذا از آيه شريفه «ان الله لا يغير ما بقوم » حتي يغيروا ما بأنفسهم استنباط مي شود كه اراده جمعي يك عام مستقل در برابر اراده خداوند مطرح شده است و اين اراده طولي از اراده تشريعي خداوند نشأت گرفته است . و ضمن اينكه منافاتي با توحيد ندارد بلكه عين توحيد است و در جمعي مانند ولايت يك چار چوب خاص بر مشاركت سياسي مردم دلالت مي كند كه مصاديق آنرا در انتخابات مختلف مجلس شوراي اسلامي ، رياست جمهوري ، مجلس خبرگان ، قانون اساسي وغيره مشاهده كرد كه مردم عملاً راه مسئولان را تعيين مي كنند و مصداق «النصيحة لأئمة المسلمين » را به عرصه ظهور مي رسانند .
به هرحال در اسلام و حكومت و دولت اسلامي مشاركت مردمي در تمامي حوزه ها حتي در انتخاب رهبر نقش اساسي دارد كه «البته اين انتخاب از نوع كشف است نه تعيين » علاوه بر اين امروزه مكانيسم هايي نيز همچون : امر به معروف و نهي از منكر ، مطبوعات و رسانه ها ، احزاب و ... وجود دارد كه نشان دهنده كننده آزادي فردي و احترام به آراي عمومي است .
توجه به يك نكته لازم و ضروريست كه مسئله «فانهم حجتي عليكم » يا «العلماء ورثة الانبياء »
لحن كلام عام است و علت مشروعيت مراجعه مردم را حجت بودن از ناحيه معصوم مي داند و چنين استنباط مي شود كه فقها و علما به دليل وراثت از پيامبران داراي اختيار ولايت هستند و تحقق ولايت هم مشروط به انتخاب مردم است . يعني پس از انتخاب فقيه ، ولايت هم در مورد آنها برقرار مي شود و تبعيت و اطاعت از آنها بر مردم واجب مي شود.
ب)روابط متقابل مردم و دولت :
جهت ايجاد فضاي لازم براي نظارت كلان و استراتژيك بر چگونگي كاركرد مجموعه فعاليتهاي دولتي و حكومتي در چهار چوب ضوابط و شاخصهاي اسلامي ، توسعه خضور مشاركت مردم و روابط متقابل و نظارت در دو سويه را مي طلبد لذا استراتژي لازم در دولت اسلامي مبتني بر آموزه هاي قرآن كريم و سنت بايستي بر اساس ، ايجاد مصونيت و امنيت و رفاه عمومي » باشد بطوريكه از تمامي جوانب فكري ، عاطفي ، اعتقادي ، ذهني و ... مصونيت حاصل شود .
بطوريكه مردم بتوانند با آراء متفاوت انديشه هاي مختلف در جامعه با هم رويارويي داشته باشند منتهي با انديشه و منطقي نيرومند تر و كار آمدتر نسبت به آراء و انديشه هاي ديگر . همچنين دولت موظف است مردم را براي دستيابي به آزادي هاي قانوني و شرعي نظير آزادي بيان ، قلم ، تشكلها و نهادهاي مردمي ، تحمل و احترام به گرايشها و نگرشهاي گوناگون ، تقويت فرهنگ نقد ، تعميق باورهاي اخلاقي و گفتمان ، پرهيز ار خود كامگي و ممانعت از حرمت شكني ها و آشنايي با حقوق و آزاديها و اختيارات قانوني و ... آشنا ساخته و آزادي توأم با معنويت را در جامعه حاكم سازد و ضمن احترام به سنت و هويت و اصالت گذشته (نه ماندن در گذشته ) با تحولات و مدنيت جديد آشنا سازد و اعتماد به نفس و اطمينان به جامعه باز گردد .
در اهميت افزايش نظارت دو سويه مردم و دولت و روابط متقابل بين آنها حضرت علي (ع) مي فرمايد :
«فليست تصلح الرعية الا بصلاح الولاة و لا تصلح الولاة الا باستقامة الرعية .» يعني :
وضعيت ديني، فرهنگي، اجتماعي، اقتصادي و فكري مردم سر و سامان پيدا نمي كند مگر اينگه حكومت و دولت ، صالح و نيكو رفتار باشد و حكومت اينگونه نمي شود مگر اينكه مردم درستكار باشند ، صحنه را ترك نكنند و بر قوانين و برنامه هاي دولت پايبند و همراه باشند .»
با استناد به اين كلام حضرت (ع ) كه در واقع اجراي سنت پيامبر است تعامل مثبت اين دو عامل مهم (مردم و حكومت) را نشان مي دهد .
ولي در عين حال آفت عمده اين تعامل را در رشد تملق ، چاپلوسي و فريبكاري مردم نسبت به حاكمان و دوري آنها را از مردم مي داند كه در اين صورت است كه باب نقد بسته خواهد بود ولي در صورت باز بودن باب نقد هم مردم و هم حاكم جامعه اسلامي مي توانند در يك فضايي امن عملكرد و رفتار يكديگر را مورد نقد و بررسي قرار دهند . لذا مولاي متقيان در اين مورد مي فرمايد : «فلا تكفوا عن مقالة بحق او مشورة بعدل فأني لست في نفسي بفوق أن أخطي و لا أمن ذلك من فعلي »يعني : حضرت علي (ع ) در اين خطبه خود با حفظ تواضع و فروتني از مردم مي خواهند كه ار گفتن حق يا ارايه پيشنهاد در نحوه تحقق عدالت باز نايستند و براي نقد شدن و نقد كردن ، ما فوق و مادون قائل نيستند و با اينكه اولين امام معصوم مي باشند ولي با اينكار خود قصد دارند باب نقد را در جامعه باز كنند و براي از بين بردن هاله هاي قدرت حكومتي همگان را يكسان و مملوك و مخلوق خداوند مي داند و مي فرمايند :
«فانّما انا و أنتم عبيد مملوكون لرب لا رب غيره » يعني :
ما و شما بندگان و مملوك پروردگاريم و جز او پروردگاري نيست .
با استناد بر كلام نوراني و گهربار مولاي موحدان حضرت امير المؤمنين علي (ع ) زماني به توسعه فرهنگي مي رسيم كه مردم و حاكمان حكومتي جامعه و كارگزاران نظام تعاملي مثبت و دو طرفه برهمديگر داشته باشند و با باز بودن باب نقد در جامعه حضور مردم همواره در جامعه احساس گردد و نخبگان جامعه در كنار ساير اقشار مردم خودشان را شريك و از آن حكومت و دولت بدانند لذا سياستمداران نظام حكومتي و دولتي نيز بايد با گسترش نهضت آزاد انديش زمينه لازم را جهت آزادي انديشه و افكار و آراء فراهم نمايند . تا مردم و نخبگان جامعه بتوانند با نقد عالمانه و مصلحانه از مجموعه حكومتي و عملكرد سياستگذاران دولتي در توسعه مشاركت مردم سهيم باشند .
همه مردم داراي فكر و انديشه قوي نيستند و بايد زندگي شان از يك ثبات لازم برخوردار باشد و نخبگان جامعه نيز بايد از طرح مسايل حاشيه اي كه دغدغه خاطر و شبهه ايجاد مي كند و امنيت جامعه را بهم ميزند جلوگيري كنند. البته اين به معني ايجاد خون در جامعه نيست بلكه طبق اشاره صريح قرآن كريم اين مستضعفان هستند كه ائمه مي شوند و به رشد و تعالي مي رسند چنانچه قرآن كريم مي فرمايد: «و نريد أن نمن علي الذين استضعفوا في الارض و نجعلهم ائمة و نجعلهم الوارثين ».يعني و ما اراده كرديم كه بر آن طايفه ضعيف و ذليل در آن سرزمين منت گذارده و آنها را پيشوايان خلق قرار دهيم و وارث ملك و جاه فرعونيان گردانيم.
پس «بايد قانون پذيري را ترويج كرد، ترويج و توسعه فرهنگ احترام به قانون و پيش قدم بودن جامعه فرهنگي در دفاع از حرمت اشخاص و قانون و مقابله با پرده دري ، حرمت شكني ، جوسازي ، خشونت و استبداد رأي ، يك اصل مهم در توسعه فرهنگي است .»
«در جامعه ما ، اگر كساني دين را به حساب نياورند بطور بديهي نقش ويژه اي براي روشنكفر مي بينند و او را همواره در مقطع خودش منشأ تحول خواهند ديد و اگر دين را بپذيرند و از منظر دين به جهان ، در جامعه نگاه كنند، در غيبت پيامبر (ص ) و معصوم بايد بپذيرند كه روشنفكر ديني نقش پيامبر (ص ) و رهبري تحولات ديني و تداوم تحول و جلوگيري از سكون و ركود و مرگ جامعه را به عهده دارد . روشنفكري امري لازم است و آزادي و پرداختن به آزادي امري ضروريست .»
براي موفقيت در مسير توسعه فرهنگي در بعد نخبه شناسي و قبول و تحول انديشه هاي نو و اصيل نياز به يك نوسازي و تحول در انديشه هاي فرهنگي داريم كه البته نبايد اين تحول و نوسازي در انديشه را با بدعت گذاري اشتباه بگيريم بلكه بايد به كمك منابع اصيل اسلامي – قرآن و سنت – و با ارائه روشهاي درست و منطقي نيازهاي روز جامعه را با مقتضاي زماني بسنجيم و اين امر مهم بر عهده نخبگان و روشنفكران و انديشمندان اصيل در حوزه و دانشگاه است.
3-عوامل فراملي و جهاني:
از آنجا كه نگاه اسلام و قرآن از بعد فرهنگي يك نگاه مسالمت آميز است و مهترين ابزار ارتباطي ابزار انس و الفت است . تاثيرات فراملي يا بين المللي شامل فعل و انفعالات جهاني اعم از كشورهاي اسلامي و يا غير اسلامي مي باشد.
عواملي كه مي توانند در تعاملات فرهنگي نقش آفريني كنند عبارتند از : مجموعه حاكميت و قواي سه گانه ، وازتخانه هاي فرهنگي ، صدا و سيما و رسانه ها ، نهادهاي ديني اعم از دولتي و غير دولتي ، نهادهاي ديني اعم از دولتي و غير دولتي ، نهادهاي ديني و مردمي همچون مساجد و مكانهاي مذهبي و...و نخبگان و روشنفكران ديني اعم از حوزوي و دانشگاهي .
و اما مسئله اي كه حائز اهميت است نگاهي ريز بينانه به جهان غرب و جهان مسيحيت است كه با وجود حاكميتهاي هزار ساله ديني و قلمرو و نفوذ كليسا ، ولي نتوانستند در مقابل موج نوگرايي دوام بياورند و باعث شد تا انساني بوجود آيد . و هزاران كتاب و مقاله در رابطه با نقد حركت و تلاش هزار ساله كليسا به رشته تحرير و تاليف در آيد ، ولي همين مسايل باعث شد تا در رفتار و سياستگزاريهاي خود با جهان مدرن به خاطر سيل عظيم انتقادها و شبهه ها تجديد نظر كنند . و برخي از غرب زدگان و يا تحصيل كردگان غربي در مورد اسلام و يا جمهوري اسلامي در تدوين قانون اساسي چانه زني كردند و با ترجمه كتابهاي غربي سعي و تلاش كردند تا حكومت اسلامي را با جكومت كليسا مقايسه كنند و با عنوان اصلاح طلبي سعي در پديد آوردن رنسانس شدند.
بنابراين بايد علاوه بر مطالعه در مورد مسيحيت و كليسا و مسايلي كه در اين حيطه قرار دارند بايستي تمهيدات لازم را جهت بسط نقد صحيح و اصولي ايده ها و انديشه ها و ايجاد فضاي مناسب براي گفتگوي تمدنها بوجود آورد . و با توسعه ارتباطات و ايجاد گفتمان ديني از راههاي مختلف و نقد و بررسي درست انديشه ها و بكار گيري تجارت ديگر ملل و اديان و مذاهب در حفظ و گسترش آموزه هاي ديني با مد نظر داشتن شرايط فرهنگي جهاني تلاش كرد. و در ترويج فرهنگ و منشئهاي اسلامي بايد تلاش كرد كه از اخلاق و فرهنگي در شان و خور جهان و بهتر از اخلاقها و فرهنگهاي جهاني ارائه شود و آموزه هايي را كه در دين اسلام و در آيات كتاب الهي نهفته است با يك انقلاب اخلاقي و فرهنگي بوجود آورد . و اما جهت تحقق اين امر مهم از مهمترين عوامل به دو عامل اساسي مي توان اشاره كرد:
1- پيش شرط اوليه توسعه فرهنگي پيشي گرفتن از غرب در زندگي مادي است.
2- متعادل ساختن جريانهاي افراطي كه به نوعي مي خواهند فرهنگ و تمدن غرب را نفي و يا بر عكس حمايت كنند.
چرا كه دين اسلام دين همگاني براي تمام نقاط دنيا و همه مردم جهان و در كليه زمانهاست.
بنابراين بايد تناسبي بين ساختارها و نهادهاي ديني و سنتي و نيازهاي حاكميت در جامعه امروز پديد آورد حمايت دولت در زير ساختهاي اصلي فعاليتهاي ديني و فرهنگي ، تقويت تبيين دين توسط مروجين ، كارآمد ساختن شيوه ها و روشهاي تبليغ و ترويج دين ، ارائه الگوهاي رفتاري مناسب ، تقويت نظام آموزشي حوزه اي متناسب با زمان و ايجاد گفتمان مثبت ديني با نسل جديد.
گفتگو در باب ميراث فرهنگي ، ارتقاي سطح مبادلات فرهنگي موجب خواهد شد تا تبادل نظرات و دانشها ، افراد جوامع مختلف را به همديگر نزديك سازد و حس احترام بين مردم و برقراري عدالت افزايش يابد.
بنابراين تشويق و تمجيد ملتها به شناخت يكديگر و ايجاد بسترهاي لازم جهت تحقق اين مسئله امر مهمي است كه مي توان از طريق تبادل نشريات ، كتب ، اسناد و ... مبادله دانشجو ، دانش آموز ، استاد و تسهيل جهانگردي فرهنگي (cultural tourism) و يا تبادل برنامه هاي سمعي و بصري ، توسعه اماكن باستاني و از همه مهمتر رفع موانع زباني و تكلمات (lingaistic) جامه عمل پوشاند .
چنانكه پيامبر بزرگ و گرامي اسلام حضرت محمد بن عبداله پس از نگارش قرآن كريم براي هر كدام از بلاد و ولايتها و شهرها يك نسخه از قرآن فرستاد و يا پادشاهان و فرمانروايان كشورهاي مختلف را از طريق اعزام سفير و ارسال نامه به اسلام دعوت كرد و مبلغان و قارياني را به زبانهاي مختلف براي اقوام مختلف به نقاط اعزام فرمود . حتي از اسرا براي گرفتن جزيه براي تعليم مسلمانان بهره جست و...
با عنايت به حكومت جهاني منجي عالم بشريت كه عملا مسايل جهاني و فراملي در سيره حكومتي انبيا و صلحا نيز مي باشد با ترجمه خطبه 150 از حضرت علي در نهج البلاغه در مورد ره آورد حكومت جهاني حضرت مهدي (عج) اين بحث را تكميل مي كنم :
يعني: به راههاي راست و چپ رفتند و راه ضلالت و گمراهي پيمودند و راه روشن هدايت را گذاشتند پس درباره آنچه كه بايد باشد شتاب نكنيد و آنچه را كه در آينده بايد بيايد دير شماريد چه بسا كسي براي رسيدن به چيزي شتاب مي كند اما وقتي به آن رسيد دوست دارد كه اي كاش آن را نمي ديد ، و چه نزديك است امروز ما به فردايي كه سپيده آن آشكار شد. اي مردم ! اينك ما در آستانه تحقق وعده هاي داده شده و نزديكي طلوع آن چيزهايي كه بر شما پوشيده و ابهام آميز است قرار داريم.
بدانيد آن كس از ما (حضرت مهدي (عج)) كه فتنه هاي آينده را دريابد با چراغي روشنگر در آن گام مي نهد و برهان سيره و روش پيامبر (ص) و امامان(ع) رفتار مي كند تا گره ها را بگشايد . بردگان و ملت هاي اسير و آزاد سازد . جمعيتهاي گمراه و ستمگر را پراكنده و حق جويان پراكنده را جمع آوري مي كند . حضرت مهدي (عج) سالهاي طولاني در پنهاني از مردم به سر مي برد آن چنان كه اثر شناساندن اثر قدمش را نمي شناسند گر چه در يافتن اثر و نشانه ها تلاش فراوان كنند سپس گروهي براي در هم كوبيدن فتنه ها آماده گردند ، و چونان شمشيرها صيقل مي خورند ديده ها شان با قرآن روشنايي گيرد و در گوشهاشان تفسير قرآن طنين افكند و در صبحگاهان و شامگاهان جام هاي حكمت سر مي كشند.
نتيجه:
بطور خلاصه ميتوان گفت از ديدگاه قرآن و سنت در مسير تعميق ارزشها و باورها و هنجارهاي جامعه و بعبارتي در توسعه فرهنگي در يك جامعه اسلامي هر كدام از عوامل موثر در آن وظايف و شاخصه هايي دارند كه ميتوان آنها را براي يك دولت و حكومت اسلامي ضمن ايجاد روابط حسنه و متقابل با مردم و ديني و مردمي كردن آن ( نه دولتي شدن مردم و دين ) و با در نظر گرفتن شرايط فراملي و جهاني در موارد ذيل جستجو كرد:
تامين عدالت اجتماعي، تربيت ديني جامعه، تامين آزادي براي مردم، تعمين و گسترش و مرزباني فرهنگ ديني، اهتمام به مسئله امر به معروف و نهي از منكر، توجه به حقوق مردم ( مرد مسالاري ديني)، انتظارات و مطالعات متقابل دين و مردم، چگونگي دخالت دولت در امور مسايل ديني، راههاي اثر بخش توسعه فرهنگي براساس قرآن و سنت و آسيب شناسي فرهنگي و.... و بالاخره بايد با توجه به اين عوامل و با در نظر گرفتن شرايط زمان و مكان در يك دولت و حكومت اسلامي الگويي ارائه شود كه بهتر از الگوي ديگران باشد و اين خود الگويي براي ديگر ملل و حكومتها باشد چرا كه قرآن كريم ميفرمايد: « و كذلك جعلناكم امه و سطا لتكونوا شهداء علي الناس»
و در بعد نخبه شناسي و پذيرفتن تحول و انديشه هاي نو و اصيل بايد در انديشه هاي فرهنگي تحول بوجود آورد. و در اين تحول و نوسازي براساس آموزه هاي منابع اصيل اسلامي يعني قرآن و سنت باشد و با ارائه روشهاي منطقي نيازهاي روز جامعه را با مقتضاي زمان برطرف ساخت و در انتظار فرج منجي عالم بشريت كه مسايل جهاني و فراملي در سيره حكومتي انبيا و صلحا نيز مي باشد و با عنايت به حكومت جهاني حضرت مهدي( عج) دين اسلام و فرهنگ اسلامي را جهاني ساخت و براي تمام نقاط دنيا و همه مردم جهان و در كليه زمانها الگو قرار داد.
منابع:
1-قرآن کريم
2-نهج البلاغه ، ترجمه شهيدي
3-نهج البلاغه ، ترجمه مرحوم دشتي
4-مجلسي، محمد باقر (متوفي 111ه.ق) ، بحار الانوار، انتشارات مکتبه اسلاميه ، تهران، ايران
5-مکارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه ، دارالکتب اسلاميه ، تهران ، ايران
6-جعفريان ، رسول ، تاريخ سياسي اسلام ، سازمان چاپ و انتشارات ، چاپ اول ، 1373 شمسي ، تهران ، ايران
7-علم الهدي، محمد باقر، خورشيد اسلام چگونه درخشيد، جلد 1 و 2و 3 و 4 انتشارات ميقات ، 1379 هجري شمسي
8-کليني، محمد بن يعقوب (متوفي 1328ه.ق) ، اصول کافي، انتشارات اسلاميه 1388 هجري قمري ، تهران ، ايران
11-زارعي، بهادر ، جهاني شدن ، پژوهشکده مطالعات راهبردي ، چاپ اول 1383 ، تهران – ايران
12-ابوالقاسمي، محمد جواد، بسوي توسعه فرهنگي در جامعه ايران ، انتشارات عرش پژو ، 1384، تهران – ايران
13-عليزاده، حسن ، دولت و فرهنگ ديني ، موسسه فرهنگي – هنري عرش پژوه 1384 تهران – ايران
14-موسوي خلخالي، سيد محمد مهدي ، حاکميت در اسلام ، انتشارات آفاق ، چاپ اول 1361، تهران- ايران
از فرهنگ تا توسعه
واژه توسعه بعد از جنگ جهانی دوم به صورت عبارتی فراگیردر ابعاد مختلف،اقتصادی،اجتماعی،سیاسی و فرهنگی که هریک از این جنبه های علمی نگاه عمیقی به حوزه تخصصی خود در جامعه دارد؛ به کار رفته است.در واقع این پدیده یک مفهوم چندبُعدی و پیچیده است، و همراه با رگه های ارزشی با مفاهیم "ترقی و تکامل- تغییر،تحول و دگرگونی- رشد، بهبود، نوسازی و..." همراه است. براین اساس می توان همانند مایکل تودارو بر این باور بود که « توسعه را باید جریان چند بعدی دانست که مستلزم تغییرات اساسی در ساخت اجتماعی، طرز تلقی عامۀ مردم و نهاد های ملّی و نیز تسریع رشد اقتصادی، کاهش نابرابری و ریشه کردن فقر مطلق است. توسعه در اصل باید نشان دهد که مجموعه نظام اجتماعی، هماهنگ با نیاز های متنوع اساسی و خواسته های اقراد و گروه های اجتماعی در داخل نظام، از حالت نامطلوب زندگی خارج شده و به سوی وضع یا حالتی از زندگی که از نظر مادّی و معنوی بهتر است، سوق می یابد ( لهسایی زاده،1382: 9) براساس این نگرش می توان در بُعد فرهنگی به این مطلب اشاره کرد که برخی از اندیشمندان جامعه شناس و انسان شناس از بُعد ویژگی اجتماعی و فرهنگی تأکید بر این دارند که توسعه را ایجاد نوعی زندگی پُرثمر برای فرهنگ و تکامل فرهنگ یک جامعه بایددانست؛ و می توان بیان کرد که توسعه در این بُعد تخصصی از خود، به دستیابی انسان به ارزش های فرهنگی خاص اشاره می کند.
عبارت فرهنگ در بُعد عمومی نشأت گرفته از همان اندیشه تایلر است که « فرهنگ را مجموعه ای از توانایی ها، شناخت، باورها، اشیا، فنون،و هنرها، و قوانین می دانند که هر انسانی از جامعه ای که در آن عضو است، دریافت می کند.» (فکوهی، 1379: 245) این تعریف قابل نقد بوده است اما کسی نتوانسته است که آن را رد کند. در بُعد تاریخی فرهنگ به عنوان یک میراث انسانی - اجتماعی و سنتی مورد توجه قرار گرفته است؛ که نسل به نسل آن را توسعه داده اند، و به سایر نسل ها اشاعه و انتقال داده شده است. در بُعد رفتاری فرهنگ را باید یکسری از رفتارهای مشترک نشأت گرفته از هنجارها و ارزش های جامعه دانست که افراد جامعه از همان کودکی به آموزش و یادگیری آن پرداخته اند؛ و در قالب فرایند اجتماعی شدن می توان آن را مورد بررسی و مطالعه قرار داد. فرهنگ در قالب ارزشی اشاره به مجموعه ای از ارزش های جامعه و ضوابط اجتماعی می کند؛ که باید دریک جامعه برای رسیدن به سعادت و توسعه افراد آن را به کار برد.
از بُعد کارکردگرایی این پدیده را مجموعه ای از فنون و روش هایی باید دانست که در پاسخ به نیازها افرادخود را با ساختار جامعه تطبیق می دهد،تا بتواند جامعه و زندگی خود را توسعه دهند؛ از بُعد نمادین و ذهنی فرهنگ مجموعه ای از پنداره ها و ایده ها، افکار، عادات و... تعریف شده، که سبب امکان کنترل غرایز انسان می گردد؛ و نقش انسانی را ایفاء می کند.در بُعد نمادین فرهنگ مجموعه از معانی و نمادهای قراردادی است، که به صورت قراردادی در یک جامعه مورد توجه قرار می گیرد، ازبُعد ساختاری فرهنگ مجموعه ای از نمادها و ایده ها، اشیاء و..... است، که در یک ارتباط ساختاری فرهنگ یک جامعه را توسعه می دهند.
در واقع ترکیب توسعه و فرهنگ در جامعه و در بخشی از اندیشه های ای علوم انسانی به نام "توسعه فرهنگی"، به دنبال این است که با توجه به فرایند مدرنیته و مدرنیزاسیون با یک رویکرد درونی و بومی و بهره مندی ازپیامدهای موثر بیرونی توسعه، به شناخت عمیق باورها و ارزش های ملی و محلی فرهنگ جامعه خود بپردازد، و با توجه به اهمیت به نگرش های ملی و محلی از خلاقیت های انسان درجهت رشد میراث معنوی و فرهنگی خود دردنیای حاضر بهره ببرد؛ و به اشاعه و تقویت آن دسته از رفتارهای فرهنگی که نشأت گرفته از ارزش های بومی و ملی است بپردازد، تا بتواند فرهنگ خود را جهانی نماید.
توسعه فرهنگی در قالب اهمیت دادن به ارزش های محلی و ملی، باید بتواند از طریق برنامه ریزی های فرهنگی و اجتماعی به نیازهای معنوی و مادی افراد جامعه خود پاسخ دهد، تا از این طریق ایده ها ، افکار، و آداب و رسوم ملی – بومی جامعه خود را در قالب ارتباطات نمادین فرهنگی و نشانه های ملی و بومی در عصر حاضر همپای سایر فرهنگ جوامع موثر در جهان اشاعه دهد.
توسعه فرهنگی و سیاست فرهنگی
با توجه به اینکه در باره فرهنگ و عناصر مشتق یافته از این پدیده اجتماعی درک واحدی وجود ندارد. و اکثر برداشت ها و اندیشه ها از دو حوزه "مادی و معنوی" نشأت گرفته است؛ باید اشاره به این کرد که مفهوم فرهنگ کل حوزه زندگی انسانی را در برمی گیرد. به طور خلاصه و مجمل اندیشمندان علوم انسانی و اجتماعی سه کارکرد را برای فرهنگ و توسعه فرهنگی هر جامعه که به نوعی با سیاست های فرهنگی جامعه پیوند داده اند و و این سیاست ها را منجربه رشد و پیشرفت هر جامعه ای دانسته اند؛ این سیاست ها در قالب" 1) ایجاد تفاهم 2)احراز هویت 3)حفظ و ارتقای انسجام اجتماعی" می توان بررسی کرد.
سیاست فرهنگی از جمله مفاهیم تازه ای است که در کشوره ای جهان در چند دهه اخیر به آن توجه شده است؛ با توجه به اینکه فرهنگ به عنوان یکی از زمینه های اصلی توسعه و پی بردن به امکان مدیریت فرهنگی برای تغییر در عناصر فرهنگی ودست یابی به اهداف از پیش تعیین شده، بستر مناسبی را برای شکل گیری مفهوم سیاست فرهنگی به وجود آورده است، می توان گفت که اصطلاح سیاست فرهنگی شامل همان ارزش ها و اصولی است که، افراد جامعه را در مسائل فرهنگی هدایت و راهنمایی می کند. هدف سیاست فرهنگی پیشرفت و پویایی نوین و نظام مند جامعه است.
سیاست فرهنگی مرتبط با توسعه فرهنگی در دو بُعد قابل بررسی است، سیاست فرهنگی سنتی، به افزایش جذب فرهنگ به وسیله طبقات فرهیخته توجه می کند، این به خودی خود خوب است، اما هدف این سیاست افزایش شناخت جهانی از میراث فرهنگی است که ارزش های نخبگان و تاریخ جامعه را بیان می کند، این یک واقعیت است که مردم به فرهنگ سنتی به میزان اندک توجه دارند و از تجهیزات گروهی چون (موزه و کتابخانه و...) استفاده می کنند. سیاست فرهنگی جدید در ارتباط با توسعه فرهنگی « مبتنی بر یادگیری است که خود اساساً از تحصیل آموزش های تخصصی ترکیب می گردد.در این نوع سیاست، توسعه فرهنگی و فرهنگ مجموعه ای از نشانه هایی است که آدمی از طریق آن ها به تعیین وضع خویش در جهان می پردازد و بنا به نیاز،استعداد و قابلیتش در آن غوطه می خورد، تا خود را بیان کند. توسعه فرهنگی در تحلیل نهایی بستگی دارد به غنی کردن و شکل دادن فرهنگ شخصی هر فرد به نحوی که او قادر سازد فرهنگ خود را بیان کند و فرهنگ خود را تولید کند.» ( پهلوان،1381: 20)
با توجه به اینکه امروزه تمام جوامع تحت تأثیر فرایند های جهانی شدن قرار گرفته اند و همین پیامد باعث این شده که کشور ها در عرصه های گسترده بین المللی حضوری جدی تر و رقابت پرنگ تری را داشته باشند؛ بسیاری از کشورها به برنامه ریزی جدی برای توسعه توانمندی ها و ظرفیت های فرهنگی مورد نیاز خود برای پیروزی و درخشش در عرصه های مختلف پرداخته اند؛ در این راستا برنامه ریزان و سیاستگذاران کشورهای مختلف با در نظر گرفتن روندهای فرهنگ جهانی الزامات توسعه پایدار علی الخصوص توسعه فرهنگی را بررسی و شناسایی باید بکنند.
امروزه مقوله ای که به صورت شفاف و برجسته توجه مدیران و محققان را به خود جلب کرده، مروراهمیت به فرهنگ و اولویت توسعه فرهنگی است،بسیاری از کشورها درحال توسعه برای بهره مندی از مواهب طبیعت و توانمندی های صنعتی و توسعه ای به عنوان شایستگی های محوری و کلیدی خود باید فرهنگ را به عنوان بستر و زیر ساخت های اصلی جامعه و سیاست های خود درنظر گیرند، پس به طور کلی می توان گفت که روند توجه و تلاش معطوف به سیاست گذاری ها در بسیاری از کشورهای مختلف جهان در تلاش برای ایجاد توسعه فرهنگی، روند جهانی است که البته، بنابر اوضاع اجتماعی و سیاسی محلی در هر کشور، شکل متفاوتی به خود می گیرد.
با تأسف بسیار بحث سیاست گذاری و یر نامه ریزی فرهنگی در ایران چندان به مثابه موضوعی دانشگاهی توجه نشده و دانش چندانی نیز دراین زمینه تولید نشده است. با این حال در مجموع می توان گفت که ما درحوزه برنامه ریزی و سیاست گذاری فرهنگی که به نوعی منجربه توسعه فرهنگی کشور می شود؛ از نظر دانش نظری و تجربی فقیر هستیم براین اساس به دو دلیل بسیار عمده این مسئله از ضروریات امروزی جامعه ایرانی محسوب می شود:« الف) دلایلی که می تواند شاهدی بر این مدعا باشد، یکی آن است که کشور ما ایران،کشوری است که در مسیر توسعه پایدار و همه جانبه علی الخصوص توسعه فرهنگی گام بر می دارد، و با توجه به نقش اساسی فرهنگ در امر توسعه،که پیش از این بدان اشاره شد، لزوم توجه به سیاست فرهنگی امری اجتناب ناپذیر است. دلیل دوم به، ناهنجاری ها و ضعف های فرهنگی ای باز می گردد؛که گویی امروزه دامن گیر جامعه ایرانی شده است؛ و متأسفانه، هر روز به میزان بیشتری برای ما آسیب زا ست، برای مثال می توان به رواج فرهنگ فردگرایی یا منفعت مداری شخصی، ضعف تعلق به هویت ملی،رواج فرهنگ قانون گریزی،فقدان پویایی،و نشاط فرهنگی،پرهزینه بودن فعالیت های فرهنگی در جامعه،تعارض هنجار ها و ارزش های فرهنگی،تهدیدات فرهنگی ناشی از پدیده جهانی سازی، مصرف گرایی مفرط، ابهامات هویتی نسل جوان،کاهش اعتبارات فرهنگی گروه های مرجع فرهنگی- ارزشی جامعه و... به عنوان مهمترین مشکلات فرهنگی در امر توسعه فرهنگی موجود به حساب می آید.» ( www.omid.com)
در پایان باید اشاره به این کرد که برای اینکه سیاست گذاری فرهنگی در بُعد ایجابی به مسیر توسعه فرهنگی جامعه شتاب ببخشد، وپویا باشد،براساس خرده نظام اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی نوعی بسته هنجاری را می توان از طریق نظام آموزش رسمی در میان اعضای جامعه اشاعه داد؛ بر این اساس در خرده نظام اقتصادی باید در جهت "کار و تلاش، صرفه جویی،امانتداری، وقت شناسی و..." را آموزش فرهنگی داد،در بُعد سیاسی "پاسخگویی، مسئولیت پذیری، انصاف، مشارکت سیاسی و هدف داری و..." مد نظر باشد؛در بُعد اجتماعی "بردباری،تسامح، رعایت حقوق انسانی، مشارکت اجتماعی، صداقت وحقیقت جویی" باید آموخته شود؛ و در حوزه فرهنگی،"احسان، وفادری،تعاون، ودگرخواهی عام، اعتماد و..." باید در جامعه ترویج یابد.
توسعه فرهنگی و تکنولوژی
دستاورد های بشری در قالب تکنولوژی در 300 سال گذشته،تأثیر مهمی برتوسعه فرهنگ مادی جوامع گذاشته است. تکنولوژی مجموعه ای از روش ها و تجربیات و علوم عملی است که مردم برای تسلط بر محیط و حل مشکلات مربوط به رابطه شان با محیط به کار می برند. تکنولوژی مناسب آن است که با بنیان های سیاسی،اجتماعی،اقتصادی و فرهنگی جامعه ای که از آن استفاده می کندسازگار باشد؛تکنولوژی مناسب برای توسعه فرهنگی جامعه چندین مزیت دارد:«1- هرچه دستاوردهای بشری با نظام اجتماعی جامعه سنخیت بیشتری داشته باشد، این مسئله خود منجربه تقویت تکنولوژی شده و موجب کاهش ازهم گسیختگی فرهنگی در جامعه گردیده است. 2- تناسب تکنولوژی با فرهنگ موجود یک جامعه آسایش مردم منطقه را تضمین میکند.» ( یونسکو،1379: 20) غالباً توسعه تکنولوژی مناسب با فرهنگ یک جامعه باعث رشد و آگاهی درآن فرهنگ شده، هرچه تکنولوژی و دستاورد بشری در ابعاد متوسط و کم هزینه برای یک جامعه تولید شود تأثیرات منفی کمتری بر زندگی فرهنگی افراد جامعه می گذارد. 2- در کشورهای فقیر به دلیل اینکه به تکنولوژی در مقیاس وسیع ترکمتردسترسی دارند، به همین دلیل به سمت استفاده بهینه از تکنولوژی مناسب گرایش پیدا کرده اند.3- تکنولوژی مناسب برای حل مشکلات کشور های در حال توسعه عامل بسیار خوبی برای کشف و ابداع علمی است. به نظر "دان" هدف فرهنگی تکنولوژی مناسب درکشور های در حال توسعه، این است که با آرزوها،فرهنگ و سنت های اجتماعی سازگار باشد و موجب از هم گسیختگی اجتماعی نگردد.
توسعه فرهنگی و جهانگردی
یکی از راه های گسترش توسعه فرهنگی در جوامع شناخت میراث فرهنگی و ارزش های بومی و محلی آن جامعه است، گردشگری از لوازم این شناخت می باشد. در توسعه توریسم به مسئله فرهنگ توجه خاصی می شود، آثار باستانی و کهن هر کشور معرف فرهنگ خاص همان کشور است، این آثار دارای ارزش های معنوی بسیار زیادی است که برای آن قوم به طور اخص و جاذبه های برای دیگران به طور اعم دارد،که در نتیجه باعث جلب و جذب دیگران جهت بازدید و شناخت آن جاذبه ها و آثار می گردد. در شناخت رابطه توسعه فرهنگی و توریسم دو نکته حائز اهمیت است،« یکی فرهنگ انفرادی و دیگری فرهنگ همگانی. فرهنگ انفرادی، آموزش ها و مهارت های فردی است، یعنی یک نفر با کمک مهارت و استعداد فردی خود اثری به وجود می آورد، که در فرهنگ قوم و یا جماعتی مشخص اثر بارز و ارزنده ای محسوب می گردد. فرهنگ همگانی از تکامل تریجی افکار و پیشرفت همگانی یک اجتماعی به وجود می آید... رابطه توسعه فرهنگی و جهانگردی فقط به رابطه مردم و اشیاءو یا انواع فرهنگ ها و آثار کهن و نظایرآن محدود نمی شود. بلکه به بسط نوعی رابطه معنوی فرهنگ که شامل آگاهی از روش ها و کردارها و به طور خلاصه هنر و نحو زندگی و روابط انسانی اقوام مختلف و مسافرت مردم جهت آگاهی از آنچه که در دنیایی امروز می گذرد نقش بسیار مهم و ارزنده ای در بسط توسعه فرهنگی ملل مختلف ایفاء می نماید.» ( رضوانی،1374: 52)
رابطه جهانگردی و توسعه فرهنگی را می توان در جهانگردی فرهنگی مورد مطالعه قرار داد. در جهانگردی فرهنگی اشاره به جذابیت های فرهنگی هر جامعه باید کرد. در مناطق درحال توسعه من جمله ایران این جذابیت ها به صورت اماکن زیارتی،هنرهای دستی،فعالیت های فرهنگی "محلی- منطقه ای – ملی" و... قابل بررسی است.« جهانگردی فرهنگی، از نظر ماهیت،افراد متعلق به فرهنگ های مختلف، و گروههای مذهبی- سنتی و کسانی که به سیستم اقتصادی پیشرفته تعلق دارند، همه را در یک جا گرد هم می آورد.گردهمایی این افراد مختلف در بستر یک تجربه گردشی، می تواند اثرات بالقوه زیادی، بویژه در جامعه سنتی و محلی،داشته باشد... جهانگردی فرهنگی فرصت هایی را به وجود مِی آورد که افراد متعلق به فرهنگ های گوناگون بتوانند یکدیگر را درک کنند، و به غنای فرهنگ یکدیگر پی ببرند؛ البنه گاهی هم این کار موجب سوءتفاهم یأس طرفین می شود.» (گی،1382: 57-156)
توسعه فرهنگی بر ساختار جامعه از طریق جهانگردی اثرات قابل ملاحظه ای را می گذارد، هنگامی که از فرهنگ به عنوان یک عامل جذب استفاده می شود ، اثراتی چون"1- افزایش حمایت از فرهنگ سنتی2- به نمایش گذاردن هویت قومی3- تجدید حیات هنر های سنتی و..." قابل بررسی است. هنگامی که بین جهانگردان و ساکنان تماس مستقیم صورت می گیرد، این مسئله باعث این می شود که از نظر تعامل فرهنگی، نمودهای منفی را از بین برده و فرصت های اجتماعی را افزایش یابد ؛جهانگردی و توسعه فرهنگی باعث ایجاد این عامل شده که،در مشاغل و ساختار اقتصادی، و در نقش های اجتماعی تغییر ایجاد شود، این عامل موثر،فرصت های جدید اجتماعی و اقتصادی را ایجاد کرده و باعث کاهش نابرابری های اجتماعی می شود ؛ عامل دیگری چون توسعه تشکیلات جهانگردی در حوزه فرهنگ و گردشگری با پیامدی چون افزایش محل های گردشگری و تفریح همراه است، عمل دیگری چون افزایش جمعیت ناشی از توسعه امور گردشگری با پیامدی مهم چون تأسیس تشکیلات بهداشتی و آموزشی برای بالا بردن کیفیت زندگی همراه است.
بر این اساس یکسری از راهکارها در جامعه که منجربه بسط توسعه فرهنگی و جهانگردی می شوند، باید ارائه داد، "برگزاری جشن ها و جشنوار های ملی و محلی، برپایی نمایشگاه های بین المللی،سمینار ها،و کنفرانس های فرهنگی،آموزش های فرهنگی مرتبط با مسائل جهانگردی و توسعه رشته های توریسم و هتلداری در دانشگاهها، بسط و اشاعه کتب مرتبط با آدادب و رسوم هر منطقه، آشنایی و آموزش لازم به مردم جامعه برای برخورد فرهنگی با جهانگردان، ارائه آگاهی لازم به افراد جامعه برای شناخت مناطق جهانگرد خارج از جامعه خود، آشنایی باروحیات و فرهنگ های ملل دیگر و..." همگی از موارد لازم و ملزوم بسط توسعه فرهنگی در جامعه از طریق جهانگردی است.
توسعه فرهنگی و جهانی شدن
جهانی شدن سیمای ظاهری جهان و همچنین نحوه نگریستن ما به جهان را دگرگون می سازد. این پدیده اجتماعی و فرهنگی همواره با افزایش دامنه و ژرفای روابط اجتماعی جهانی و وابستگی متقابل جهانی همراه است. جهانی شدن حاکی از این واقعیت است که، ما به نحو فزاینده ای دریک جهان زندگی می کنیم.جایی که کنش های ما نتایج و پیامد هایی برای دیگران و مسایل جهان پیامدهایی برای ما دارند.این پدیده نه فقط نظام های جهانی بلکه زندگی روزمره را نیز تغییر می دهد. عوامل متعددی در رشد جهانی شدن سهیم اند.« پایان جنگ سرد، سقوط کمونیسم اتحاد شوروی،رشد صور مدیریت بین المللی و منطقه ای موجب نزدیک تر شدن کشورهای جهان به یکدیگر شده است. از سوی دیگر،گسترش و رواج فناوری اطلاعات موجب تسهیل جریان اطلاعات در سراسر جهان شده و مردم را به اتخاذ نگرش جهانی ترغیب کرده است. از بعد دیگر ابعاد و اندازه ها، و نفوذ و تأثیر شرکت های فراملیتی بیشتر شده و شبکه هایی از تولید و مصرف به وجود آورده است که سراسر جهان را پوشش می دهند و بازار های اقتصادی و فرهنگی را به هم متصل می کنند.» ( گیدنز،1386: 110)
شاید به توان مهمترین ویژگی های تاثیرگذار فرآیند جهانی شدن را که با توسعه فرهنگی ارتباط مستقیم دارد، اینگونه بیان کرد که تعامل این دو پدیده "1- باعث گسترش عمومیت های فرهنگی و محصولات فرهنگی در جامعه شده است 2-بسط وگسترش ارزش های دموکراتیک را به وجود آورده است.3- در جامعه توجه به حقوق بشر وجامعه مدنی جهانی را شکل خواهد داد.4- جنبش های جهانی در قلب مسائل فرهنگ و سیاست عمومی را شکل خواهد داد. 5- به شکل گیری الگوهای مصرف حهانی توجه می کند. 6- گسترش صنعت گردشگری را به همراه دارد. 7- به شکل گیری ارتباطات و نظام رسانه ای جهانی توجه می کند. 8- جریان آزاد اطلاعات را در جامعه به همراه دارد.9- در شکل گیری خرده فرهنگ ها نقش بارزی دارد. 10- به بازشناسی در سطوح قومی،ملی،و منطقه ای کمک زیادی می کند." این ویژگی ها در بخش جهانی شدن فرهنگی نشانگر این است که این پدیده یک فرایند کلان و گسترده است. و رسوخ و نفوذ آن در تمامی حوزه های حیات اجتماعی قابل درک و شناسایی است.
از نظر گیدنز بین جهانی شدن و توسعه فرهنگی باید توجه به یکپارچگی جهانی کرد،به نظر وی«یکپارچگی جهانی پدیده ای بیرونی و مربوط به نظام های بزرگ،میدانهای بازار جهانی یا صرفاًروندی تأثیر گذار برملتها نیست، بلکه پدیده ای ذاتی هم هست.زندگی،شخصیت،هویت،هیجانها،و روابطمان با مردم دیگر هم با روند یکپارچگی تغییر شکل می دهند و حالت مجدد می گیرند،چون یکپارچگی جهانی فرهنگ محلی و محتوای محلی را مورد تهاجم قرار می دهد و ما را مجبور می کند تا به صورتی بازتر، انعطاف پذیرتر و فردی تر زندگی کنیم. تأثیر فردی شدن به موازات جهان گرایی است... و به معنای نیرویی است که زندگی را به طرف آینده باز سوق می دهد.» ( غفاری- ابراهیمی،1384: 254)
در ارتباط با فرهنگ و جهانی شدن والرشتاین بر این عقیده است که فرهنگ را باید رزمگاه ایدئولوژیک نظام جهانی دانست،به این دلیل که در نظام جهانی، شکاف و تمایزات فرهنگی شدیدتر می شود و می تواند دستاویز مقابله با پروژه جهانی شدن قرار گیرد، بر این اساس توسعه فرهنگی از طریق جهانی شدن همراه با تهاجم غربی و اشاعه فرهنگ زندگی غربی معنا پیدا می کند براین اساس برخی از جامعه شناسان ، انسان شناسان و صاحبنظران علوم ارتباطات بر این عقیده اند که جهانی شدن به نوعی یکپارچگی فرهنگی ملت ها را به همراه می آورد. این صاحبنظران عقیده به این دارند که« یکپارچگی فرهنگی ملت ها را که محصول ارتباطات شبکه ای و ماهواره ای نوین است،یکی از جنبه های مثبت پدیده جهانی شدن و یکی از مهم ترین سازوکارهای تحول زندگی اجتماعی بشر و از پیش شرط های حرکت به سوی صلح و آرامش جهانی و نیز از سازوکارهای بسیار موثر نسریع روند توسعه و نوسازی در کشورهای توسعه نیافته جهان می دانند.» ( زاهدی،1385: 343)
توسعه فرهنگی و سرمایه فرهنگی
در هر جامعه ای سرمایه فرهنگی هر فردی که ارتقاء یابد کمک موثری بر بسط توسعه فرهنگی داشته است. سرمایه فرهنگی به نظرپیر بوردیو به سه شکل وجود دارد،1- در حالت متجسد، یعنی به شکل خصائل دیرپای فکری و جسمی، 2- در حالت عینیت یافتگی به شکل کالاهای فرهنگی( در قالب کتب،تصاویر،لغت نامه،ادوات و ماشین آلات و...)3- در حالت نهادینه شده،چون مدارک تحصیلی و سایر مدارک تخصصی که ضمانت کننده سرمایه فرد است. بوردیو آن ها را بررسی کرده است.
توسعه فرهنگی از طریق حالت متجسد به دنبال اشاعه و بسط رفتارها و شیوه های تربیتی که در یک فرهنگ و جود دارد، تجسد می بخشد، و به صورت جزئی از کالبد در آمدن، به کالبدپیوستن و جزئی از آن شدن است. این فرایند را باید اکتسابی در جامعه در نظر داشت،در حالت عینیت یافتگی باید به اشیای مادی، و رسانه هایی چون نوشته ها،نقاشی ها،بناهای تاریخی،ابزار ها، و غیره که عینیت دارند، توجه کرد؛ در این حالت کالاهای فرهنگی را می توان هم به طور مادی به تملک در آورد، که مستلزم سرمایه اقتصادی است و هم به طور نمادین- که مستلزم سرمایه فرهنگی است. در حالت نهادینه شده، سرمایه فرهنگی به شکل و مدارج آموزشی و امتیازات ضمانت شده همراه است،که نقش موثر در بسط توسعه فرهنگی دارد. بوردیو در این سه وجه اشاره به تمایلات و گرایشات روانی افراد، میزان مصرف کالاهای فرهنگی و ارتقاء مدارک، مدارج تحصیلی و علمی- فرهنگی افراد جامعه می کند که در سنجش هویت فرهنگی و توسعه پایدار فرهنگی جوامع نقش بسزایی دارد.
سنجش توسعه یافتگی فرهنگی ایران
در ایران توسعه یافتگی استان ها یکسان نیست، برخی از استان ها با توجه به شرایط و موقعیت های خاصی که در کشور دارند همانند سایر ابعاد توسعه نظام مند، این بخش از توسعه ( توسعه فرهنگی) نسبت به استان های دیگر بیشتر در حال رشد و بهره مندی بوده است.استان تهران به لحاظ ساختار و زیر ساخت های خاص سیاسی،اقتصادی،و کالبدی در مقایسه با بقیه استان ها ناهمگن تر است. و از نظر توسعه یافتگی فرهنگی در جایگاه نخست قرار دارد. در میان سایر استانها، سمنان و یزد نسبت به بقیه استان ها سطح بالاتری از امکانات فرهنگی را دارد. و استان های چون " ایلام ، بویر احمد، خوزستان، کردستان، کرمانشاه بوشهر، هرمزگان، خراسان جنوبی، سیستان و بلوچستان و..". به دلیل اینکه عمداتاً با مرکز سیاسی کشور فاصله دارند و به اصطلاح منزوی هستند؛ این مسئله ناشی از وجود ساختار خاص نظام برنامه ریزی و به کارگیری الگوهای عاریتی،بخصوص الگوی توسعه « مرکز- پیرامون» است. بدیهی است که؛ در استانها اکثر سرمایه گذاری ها در بخش مرکزی است و به حاشیه کمتر توجه شده است. پس« به نظر می رسد الگو های توسعه بهتر است با توجه به شرایط طبیعی،اجتماعی،و فرهنگی کشور انتخاب شوند و در نظام برنامه ریزی فضایی در زمینه برنامه ریزی منطقه ای و دوری از برنامه ریزی بخشی بیشتر توجه شود.برای بهبود شاخص های توسعه فرهنگی استان ها،کاهش پراکندگی توسعه فرهنگی، با تغییر دادن اولویت های تخصیص منابع فرهنگی و امکانات و زیر ساخت ها به نفع استان های با توسعه فرهنگی پایین تر، افزایش نرخ باسوادی،گسترش آموزش عالی و تمرکززدایی از شهر مسلط تهران،توجه به زیر ساخت های فرهنگی همچون کتابخانه ها،تأسیسات و تجهیزلت آموزشی،توجه به انتشار روزنامه های محلی،نشریات ادواری،افزایش مرکز نشر، و توسعه تولید برنامه های صدا و سیما و رفع نابرابری ها از شاخص ها توصیه می شود.همچنین لازمه کاهش تفاوت های استانی، از لحاظ توسعه یافتگی فرهنگی توجه به برنامه ریزی منطقه ای و و اصلاح نظام برنامه ریزی کشور و دوری از برنامه ریزی بخشی و پیروی از سیاست های متعادل و متوازن در ایجاد فرصت برابر برای منابع در تمام استان ها ست. بدیهی است در برنامه ریزی منطقه ای (منطقه منطبق بر مرز یک استان) باید به استان های کمتر توسعه یافته (محروم) فرهنگی، با کاربرد بهینه منابع در برنامه ریزی متوازن بیشتر توجه شود.بنابراین در برنامه ریزی ها استان های محروم(سیستان و بلوچستان، ایلام،لرستان،کرمانشاه،کردستان،هرمزگان،بوشهر،خوزستان، کهگیلویه و بویر احمد و خراسان جنوبی)حق تقدم دارند»( زیاری،1379: 101-100)
موانع توسعه فرهنگی در ایران
همانطور که قبلاً اشاره شد، توسعه عبارت است" از فرایند پیچیده ای که طی آن جامعه از یک دوره تاریخی به دوران جدیدی منتقل می شود." این فرآیند در هر مرحله از جریان انتقالی خویش ابعاد مختلف زندگی را متحول می سازد،این مجموعه ارتباطات متقابل و چند سویه در نهایت جامعه ای نو به وجود می آورد که در تمامی ابعاد آن زندگی بشری و به صورت بنیادین نسبت به وضعیت گذشته خویش متحول می شود. از سوی دیگر هم فرهنگ "مجموعه افکار و اعمال،بایدها و نباید ها،هنجارها،ارزش ها،و نظام اعتقادات یک جامعه مشتمل بر سنت ها،آداب و رسوم،مذهب،ایدئولوژی،تشریفات مذهبی ،زبان و..." است که در جامعه انسانی مشترک هستند. بر این اساس توسعه فرهنگی باتوجه به این دو اصطلاح عبارتست از دگرگونی که از طریق تراکم برگشت ناپذیر عناصر فرهنگی در یک جامعه معین صورت می پذیرد و بر اثر آن،جامعه کنترل همواره مؤثرتر را بر محیط طبیعی و اجتماعی اعمال می کند.« در ایران امروز با توجه به اینکه تمام عناصر فرهنگی باید دگرگون شوند، اما این تناسب به صورت یکسان انجام نشده، و نوعی ناهمگنی و ناهماهنگی بین عناصر فرهنگ جامعه به وجود آورده است، که به نوعی تأخر فرهنگی را بین ابعاد مادی و معنوی فرهنگ جامعه ایران عصر حاضر ایجاد کرده است. وجود دوره استعمار و استثمارگری در ایران،پول پرستی،و مصرف گرایی، و علاقه به رفاه که در فرهنگ ایرانی رسوخ پیدا کرده است، وجود بافت های فرهنگی متنوع داخلی در جامعه، نمونه برداری ،گزینش و تقلید از غرب. تعارض بر سر استقرار ارزش های جدید به جای ارزش های سنتی حاکم در جامعه ،شرایط و موقعیت خاص جغرافیایی و سیاسی کشور، وجود سه لایه تمدنی در ایران( فرهنگ و تمدن ایران باستان- فرهنگ و تمدن اسلامی- تمدن و فرهنگ غربی) و... همگی نمونه های از موانع توسعه فرهنگی در ایران به شمار می آیند.» ( توحید فام،1386: 2) برای رهایی از این پیامد های منفی در ایران تمام دستگاه های "محلی، منطقه ای و ملی" به یکسری راه کارها توجه کنند.
1- با توجه به این موانع برای توسعه یافتگی ایران و شهروند ایرانی، باید به سنت ها و حضور پرنگ آن در تاروپود اندیشه و رفتار ما ایرانیان از یکسو، تحوّل طلبی و نوگرایی در اندیشه و رفتارمان از سوی دیگر، به صورت ترسیم الگویی که در برگیرنده عناصر تاثیر گذار در فرهنگ بومی است توجه شود.
2- مطالعه گسترده در شناسایی تمام اجزای تشکیل دهنده و عمل کننده در هندسه فکری، شخصیتی، و رفتار فردی، و اجتماعی، ایرانیان ضرورت دارد تا مدل توسعه یافتگی در حداقلی ترین دیدگاه اگر کاملاً مطابق با این جزءنیست لااقل منافاتی هم نداشته باشد.
3- برای ارتقاء شاخص های توسعه یافتگی که همان افزایش کیفیت زندگی و مطلوبیت آفرینی در سطح زیست فردی و اجتماعی و گسترش دامنه فرصت و انتخاب است، باید نوعی از تعلیم و تربیت را که ملازم با این ارتقاءخواهی و توسعه است برگزینیم.
4-بهره مندی از تجربه و خلاقیت های فردی و جمعی،تشویق و تقویت دوره های آموزش عالی در افراد جامعه، برای ارتقاء توسعه یافتگی در ایران بسیار موثر است.
5- اهمیت دادن به الگو های درونی توسعه، که این مسئله با توجه به فرهنگ،تاریخ، آداب و رسوم، رفتار های فرهنگی و... شکل می گیرد.
6- توجه بیش از پیش به آموزش ابتدایی، سرمایه گذاری بر روی این بخش و آشنایی با فرهنگ جامعه در این حوزه آموزشی، معمولاً بیشتر از سایر مقاطع تحصیلی دیگر را برای اهمیت به توسعه فرهنگی می توان مد نظر داشت.
7- سرمایه گذاری بر روی منابع نیروی انسانی، چیزی فراتراز افزایش بهره وری کار را در یک جامعه است، و این مسئله دسترسی به فرصت های جهانی را فراهم می کند، شهروندان سالم و خوب را تربیت می نماید. و به انسجام جامعه کمک می کنند، و تحرکی در تمام جنبه های فرهنگ و زندگی بوجود می آورد.
8- برای توسعه فرهنگی در جامعه باید نه یک مسیر بلکه چندین مسیر را انتخاب کرد، این انتخاب به تشخیص هر فرد،گروه، یا جامعه ای که قصد طی کردن این راه را دارد بستگی خواهد داشت. بر این اساس باید در توسعه فرهنگی به گام اول یعنی: شناخت مسیر و طی کردن آن و گام دوم یعنی تنوّع و تعدّد راه ها توجه کرد.
نتیجه گیری
توسعه فرهنگی منجربه خود باوری جامعه شده است، و توانائی های بالقوه و خلاق انسان را در زمینه فرهنگی شکوفا می کند؛ و این مسئله خود در شکل گیری و هویت فرهنگی جامعه نقش مهمی را ایفاء می نماید. در واقع ترکیب توسعه و فرهنگ در جامعه و در بخشی از اندیشه های ای علوم انسانی، به دنبال این است که با توجه به فرایند مدرنیته و مدرنیزاسیون با یک رویکرد درونی و بومی و بهره مندی از پیامدهای موثر بیرونی توسعه، به شناخت عمیق باورها و ارزش های ملی و محلی جامعه خود بپردازد. توسعه فرهنگی در قالب اهمیت دادن به ارزش های محلی و ملی، باید بتواند از طریق برنامه ریزی های فرهنگی و اجتماعی به نیازهای معنوی و مادی افراد جامعه خود پاسخ دهد، تا از این طریق ایده ها ، افکار، و آداب و رسوم ملی – بومی جامعه خود را در قالب ارتباطات نمادین فرهنگی و نشانه های ملی و بومی در عصر حاضر همپای سایر فرهنگ جوامع موثر در جهان اشاعه دهد.« یونسکو از اول دهه 70 به بعد در قالب برنامه های مطلوب 5 ساله یکسری از مفاهیم اساسی و ارائه وسایل و روش هایی که به لحاظ تشخیص نیازهای فرهنگی به کار می آیند و مساعد کردن زمینه آفرینش هنری و تأمین مشارکت گسترده تر مردم در زندگی فرهنگی آماده می کند، بیان کرده است.« تبادل اطلاعات و تجارب – بررسی های در باب اقتصاد و فرهنگ،آمار های فرهنگی، مدرسه، اشکال جدید هنری، اثرات فرهنگی وسایل ارتباط جمعی (تلویزیون)، مراکز فرهنگی،تربیت کارگزاران فرهنگی و...» (اردلان،1381: 33)
سیاست فرهنگی از جمله مفاهیم تازه مرتبط با توسعه فرهنگی است که در چند دهه اخیر به آن توجه شده است؛ هدف این پدیده پیشرفت و پویایی نوین و نظام مند جامعه است. بحث سیاست گذاری و بر نامه ریزی فرهنگی در ایران چندان توجهی به آن نشده، با این حال در مجموع می توان گفت که ما در حوزه برنامه ریزی و سیاست گذاری فرهنگی که به نوعی منجربه توسعه فرهنگی کشور می شود؛ از نظر دانش نظری و تجربی فقیر هستیم . سیاست گذاری فرهنگی در بُعد ایجابی بر اساس خرده نظام اقتصادی، سیاسی ،اجتماعی و فرهنگی وسایر ابعاد، در جامعه ترویج یابد.
از بُعد دیگر در حوزه مطالعاتی توسعه فرهنگی باید توجه به ارتباط بین فرهنگ و تکنولوژی کرد؛ در هر نظام اجتماعی بخشی از یافته ها و دستاوردهای بشری در قالب تکنولوژی قابل توسعه و آموزش فرهنگی است ، تکنولوژی مناسب برای توسعه فرهنگی جامعه چندین مزیت دارد: 1- این پدیده منجربه تقویت تکنولوژی شده و ازهم گسیختگی فرهنگی را در جامعه کاهش داده است. 2- تکنولوژی مناسب با فرهنگ موجود یک جامعه و آسایش مردم منطقه ارتباط دارد. غالباً توسعه تکنولوژی مناسب با فرهنگ یک جامعه باعث رشد و آگاهی درآن فرهنگ شده، هرچه تکنولوژی و دستاورد بشری در ابعاد متوسط و کم هزینه برای یک جامعه تولید شود، تأثیرات منفی کمتری بر زندگی فرهنگی افراد جامعه می گذارد.
توسعه فرهنگی در هر جامعه ای بخشی از راهبردهای عملی خود را از طریق بسط صنایع و تحول سنت های فرهنگی و محتوای فرهنگ قرار داده است، این بُعد بیشتر اشاره به حفظ رویکرد های ملی و بومی جامعه نسبت به صنایع و دستاورد های فرهنگی می کندکه بی ارتباط با مسئله تکنولوژی هم نیست. جهانگردی و توسعه فرهنگی هم به نوعی در رشد هویت های فرهنگی بومی و ملی موثر است، بخش دیگری از عناصر و لوازم توسعه فرهنگی جوامع از طریق جهانگردی و گردشگری شکل می گیرد.
در مناطق درحال توسعه من جمله ایران این جذابیت ها به صورت اماکن زیارتی، سیاحتی، فرهنگی، تاریخی و...،هنرهای دستی،فعالیت های فرهنگی (محلی، منطقه ای ، ملی) و... قابل بررسی است. برگزاری جشن ها و جشنوارهای ملی و محلی، برپایی نمایشگاه های بین المللی،سمینارها،و کنفرانس های فرهنگی،آموزش های فرهنگی مرتبط با مسائل جهانگردی بسط و اشاعه کتب و بروشورهای فرهنگی مرتبط با آداب و رسوم هر منطقه،آشنایی و آموزش لازم به مردم جامعه برای برخورد فرهنگی با جهانگردان، ارائه آگاهی لازم به افراد جامعه برای شناخت مناطق جهانگرد خارج از جامعه خود، آشنایی باروحیات و فرهنگ های ملل دیگر و... همگی از موارد لازم و ملزوم بسط توسعه فرهنگی در جامعه از طریق جهانگردی است.
در هر جامعه ای سرمایه فرهنگی هر فردی که ارتقاء یابد کمک موثری بر اشاعه توسعه فرهنگی داشته است، توسعه فرهنگی از طریق حالت متجسد به دنبال گسترش رفتارها و شیوه های تربیتی که در یک فرهنگ و جود دارد، تجسد بخشیده ، و به صورت جزئی از کالبد در آمدن، به کالبدپیوستن و جزئی از آن شدن است. در حالت عینیت یافتگی باید به اشیای مادی، و رسانه هایی چون نوشته ها،نقاشی ها،بناهای تاریخی،ابزار ها، و غیره که عینیت دارند، توجه کرد؛ در این حالت کالاهای فرهنگی را می توان هم به طور مادی به تملک در آورد، که مستلزم سرمایه اقتصادی است و هم به طور نمادین- که مستلزم سرمایه فرهنگی است. در حالت نهادینه شده، سرمایه فرهنگی به شکل و مدارج آموزشی و امتیازات ضمانت شده همراه است،که نقش موثر در بسط توسعه فرهنگی دارد.
امروزه نظریه پردازان اجتماعی بر این عقیده هستند که جهانی شدن زندگی افراد جوامع را به سمت غربی گرایی یا به عبارتی آمریکایی شدن اشاعه میدهد، توسعه فرهنگی از طریق تقویت فرهنگ های بومی و ملی باعث این گردیده است. جهانی شدن سیمای ظاهری جهان و همچنین نحوه نگریستن ما به جهان را دگرگون می سازد؛ این پدیده اجتماعی و فرهنگی همواره با افزایش دامنه و ژرفای روابط اجتماعی جهانی و وابستگی متقابل جهانی همراه است.
در سنجش توسعه یافتگی استان های جامعه خود با توجه به شرایط "طبیعی،اجتماعی،و فرهنگی" نوعی نظام برنامه ریزی فضایی، منطقه ای صورت می گیرد. برای بهبود شاخص های توسعه فرهنگی استان ها،کاهش پراکندگی، با تغییر دادن اولویت های تخصیص منابع فرهنگی و امکانات و زیر ساخت ها به نفع استان های محروم تر، افزایش نرخ باسوادی،گسترش آموزش عالی و تمرکززدایی از شهر مسلط تهران،توجه به زیر ساخت های فرهنگی همچون کتابخانه ها،تأسیسات و تجهیزلت آموزشی،توجه به انتشار روزنامه های محلی،نشریات ادواری،افزایش مرکز نشر، و توسعه تولید برنامه های صدا و سیما و رفع نابرابری ها از شاخص ها توصیه می شود.
در حوزه موانع توسعه فرهنگی در ایران باید اشاره به این کرد که« 1- ایران جزءکشور های چند فرهنگی است وجود بیش از یازده قوم اصلی،بیش از چهار زبان،تکلم به بیش از ده گویش و لهجه و حضور پررنگ سنت ها و رسوم محلی در میان تعصبات دینی و قومی و قبیله ای خاص در اکثر مناطق کشور،در مجموع شرایط را برای پیاده نمودن برنامه های توسعه فرهنگی و ایجاد فهم مشترکی از یک دغدغه ملی مانند"ضرورت ارتقاء سطح توسعه یافتگی" سخت میکند. جدا از اینکه تکثر فرهنگی، اقتضائات سیاسی و پیچیدگی مدیریت و کشور داری خاصی را به دولت های دارای چنین شرایطی تحمیل می کند، دفتر توسعه انسانی سازمان ملل راهکارها و تجربه های تدوین شده ای را برای آسانتر طی شدن فرایند توسعه در اختیار جوامع قرار میدهد. 2- فاصله فرهنگی از حد متعارف خود بیشتر است در هر جامعه تعدّد سلیقه،گوناگونی فکر و نظر و تفاوت های بینشی و نگرشی وجود دارد، و اینک یک روند بسیار طبیعی است، اما آنچه در جامعه ما وضع را به یک مسأله تبدیل ساخته،فاصله و تفاوت های بیش از حد و بسیاری موارد رو در روی هم است. بلاخره در هر جامعه در اوج تفاوت های فکری و سلیقه ای هم که باشیم، می توان نقاط مشترکی را یافت که افراد را بتوان به دور آن منسجم نمود. در غیر اینصورت، انسجام لازمی که باید از درون جامعه پیرامون یک هدف یا برنامه ملی نظیر عمل و احترام به قواعد و ضوابط پیشرفت و توسعه بجوشد،هیچ گاه قابل تصورهم نخواهد بود. به وجود آوردن این انسجام نیز در خود ظرافت های خاصی دارد. از جمله اینکه به بهانه دستیابی به انسجام نباید اندیشه های متفاوت و تفاوت های اندیشگی را محدود ساخت. 3- ناهمزمانی ذهنی و فکری ما ایرانیان در شرایطی که تصورات عمومی در مختصات تاریخی به وقوع می پیونند. چقدر دستیابی به توسعه و متفق نمودن مردم بر روی یک طرح یا برنامه ملی که به عزم همه نیاز دارد. سخت و دشواراست. 4- بخشی از ما ایرانیان در فرهنگ گذشته به سر می بریم، و بخشی در زمان حال و بخشی هم در آینده های دور سیر می کنیم. جالب این است که عموماً نه آنان که در گذشته های دور به سر می برند، واقعاًبه شناخت در خور شایسته ای از آن دست یافته اند؛ نه آنان که در زمان حال هستند، تلاشی برای تحوّل در وضعیت خود می کنند، و نه آن ها که خود را در آینده های دور دراز می بینند، واقعاً آینده نگرند. یا به خیال پردازی افتاده اند و یا به توهّم دچارند.» (نظری،1387: 2) با توجه به این موانع در راه توسعه فرهنگی کشورمان وجود دارد،می توان گفت که یکی از عناصر و ارکان اثر گذار بر روند و ماهیت توسعه جامعه ما ساختار فرهنگی جامعه ماست. ساختاری که تعادل دو بخش آن با عناصر متشکله اش کاملاًبه هم خورده است. و در نتیجه تنش ها،اضطرابها و دلنگرانی های را برای انقلاب اسلامی،مدیران،برنامه ریزان و گروههای متعهد جامعه بوجود آورده است. کما اینکه در چند دهه اخیر، بیشترین مباحث مربوط به رویه ها و سیاست های توسعه یی کشور بر بنیان فرهنگی صورت گرفته و می گیرد.بنیانی که خود برای بسیاری ناشناخته است.به عبارت دیگر،گرچه صاحب نظران و مدیران ما ( به طور انتزاعی، آرمانی، و تحکم های ارزشی) بر دلواپسی های تهاجم فرهنگی و نقش پر اهمیت فرهنگ در امر توسعه تأکید دارند، ولی آگاهی و شناخت واقع بینانه و متقن مبتنی بر تحقیقات راهبردی،کاربردی، و توسعه یی ( از اینکه فرهنگ چیست و ساختار و عملکرد فرهنگ در جامعه انسانی و به ویژه در ایران اسلامی چگونه است) ندارند.
با توجه به مراتب فوق پیشنهاد می شود جهت تعیین سیاست های راهبردی،کاربردی و توسعه یی کشور، طرح مطالعاتی و تحقیقاتی جامع با مطالعه اکتشافی و بنیادی از فرهنگ و ساختار عملکرد آن در بستر تاریخی،وضع موجود و افق های توسعه پایدار و موزون در ایران تهیه و تدوین و به مرحله اجراء درآید. پیشنهاد های زیر گوشه یی از طرح های مطالعاتی و پژوهشی فوق را بایستی پوشش دهد: « 1- مطالعه اکتشافی و زمینه یابی جهت اشراف بر ساختار فرهنگی جامعه از نظر ابعاد، سطوح، عناصر متشکله آن از یکسو و شناخت مسایل و مشکلات آن از سوی دیگر، 2- شناسایی و تعیین عوامل اثر گذار بر تحولات فرهنگی در ایران و جهان. 3- شناسایی و تعیین مؤلفه ها و شاخص عای و کاربردی در فرهنگ ایران 4- تهیه و تدوین موضوعات تحقیقاتی در حوزه فعالیت های فرهنگی و طبقه بندی آن ها بر پایه اولویت ها، ضرورت ها، و نیازهای نظام جمهوری اسلامی ایران 5- اجرای طرح های پژوهشی اولویت بندی شده در راستای دستیابی به برنامه های کوتاه،میان،و بلند مدت، توسعه فرهنگی کشور 6- ارائه راهکار های راهبردی، توسعه ای و کاربردی جهت برنامه ریزی ها کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت فرهنگی در راستای هدف های توسعه پایدار کشور.» ( سیف اللهی،1381: 149)
آنچه که در بالا بیان شد،" الف) در قالب یک بحث گسترده تلقی می شود که می تواند در بدست آوردن اسباب لازم برای تنظیم یک نظریه ملی در زمینه توسعه فرهنگی موثر واقع گردد. ب) بسیاری از زمینه های مربوط به توسعه فرهنگی نیاز به پژوهش های ژرف و تطبیقی دارد.و بدون این پژوهش ها اقدام فرهنگی فاقد درونگری و بی بهره از غنای لازم خواهد شد،ج)همانطور که دیده شد توسعه فرهنگی مفهومی است که در هر کشور شکلی خاص می یابد، که ریشه های عمیقی در فرهنگ ملی دارد. توسعه فرهنگی چیزی نیست که به مدد مدل های بیگانه ممکن گردد و مسئولان یک کشور به خیال اینکه دیگران در این راه کارکرده اند خود را از تفکر و جستجو فارغ بدانند. امر فرهنگی هرگاه تفسیر ملی و درونی به دور بماند چیزی مصنوعی و عنصری بیگانه خواهد شد. د) از اینرو آفرینش و نوآوری در کار فرهنگی اسا و پایه را تشکیل می دهد و هیچ سیاست فرهنگی نمی تواند به این مهم بی توجه بماند. ه) برنامه ریزی فرهنگی اگر تنها به گسترده کردن حوزه دخالت راه دهد و یا فقط توسط عناصر اداری تنظیم گردد بی تردید نتایج ناخوشایندی به بار می آورد. و) برنامه توسعه ملی بر خلاف آنچه تاکنون توسط برنامه ریزان اقتصادی تصور می شد امری است فرهنگی." چنانچه برنامه توسعه ملی بدون توجه فرهنگی تنظیم گردد یا روشن تر بگوییم اگر فرهنگ جوهر برنامه توسعه ملی نباشد، نه می توان،سخنی از توسعه ملی به میان آورد و نه اصولاً به توسعه ای درونی دست یافت. در چنین حالتی دیگر نمی توان در برنامه توسعه ملی به تنظیم چند اقدام فرهنگی بسنده کرد بلکه باید اساساً توسعه ملی را بر اساس فرهنگ پایه گذاشت.
کتابنامه
• اردلان، فریدون،1381، « مجموعه مقالات توسعه فرهنگی» ترجمه احمد صبوری- ب.ص. شهر آشوب امیر شاهی، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی،تهران
• ازکیا- غفاری، مصطفی- غلامرضا1،1381« جامعه شناسی توسعه» نشر کلمه، تهران.
• پهلوان، چنگیز، 1381، « مجموعه مقالات توسعه فرهنگی» ترجمه احمد صبوری- ب.ص. شهر آشوب امیر شاهی، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی،تهران.
• توحید فام،محمد، 1386، «موانع توسعه فرهنگی» www.aftab.ir/Articel، تهران
• رضوانی، علی اصغر،1374،« جغرافیا و صنعت توریسم» انتشارات دانشگاه پیام نور، تهران.
• رابرتسون،رونالد،1382،« جهانی شدن» ترجمه کمال پولادی، انتشارات ثالث،تهران.
• زیاری،کرامت الله،1379، « درجه توسعه یافتگی فرهنگی استان های ایران»، نامه علوم اجتماعی، شماره16،دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران،تهران.
• زاهدی، محمد جواد،1385« توسعه و نابرابری»، انتشارات مازیار، تهران
• سیف اللهی، سیف الله،1381، « جامعه شناسی مسائل اجتماعی»، انتشارات جامعه پژوهان سینا،تهران.
• شارع پور- خوش فر، محمد- غلامرضا،1381، « رابطه سرمایه فرهنگی با هویت اجتماعی جوانان»، نامه علوم اجتماعی، شماره20، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، تهران.
• .شیخی، محمد تقی،1385،« جامعه شناسی توسعه» انتشارات حریر،تهران.
• گیدنز، آنتونی، 1386، «جامعه شناسی» ترجمه حسن چاوشیان، نشرنی، تهران.
• فکوهی، ناصر، 1379، « در آمدی بر انسان شناسی» نشر نی، تهران.
• فکوهی، ناصر،1385، « پاره های انسان شناسی» نشرنی،تهران.
• فکوهی،ناصر،1384« در هزار توی نظم جهانی» نشر نی، تهران.
• فکوهی، ناصر، 1379، «از فرهنگ تا توسعه»، انتشارات فردوسی، تهران.
• قدیری معصوم، مجتبی،1379، « سیری در مفاهیم و ابعاد توسعه» مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران،تهران.
• غفاری- ابراهیمی لویه،غلامرضا- عادل،1381« جامعه شناسی تغییرات اجتماعی» انتشارات اگرا-نشر لویه، تهران.
• لهسایی زاده، عبدالعلی،1382، « جامعه شناسی توسعه» انتشارات دانشگاه پیام نور،تهران.
• نظری، مرتضی،1387، « توسعه فرهنگی در ایران موانع و دشواری ها» www.aftab.ir/Articel، تهران.
• یونسکو،1379،« راهبرد های عملی توسعه فرهنگی» ترجمه محمد فاضلی، انتشارات تبیان، تهران
• وای .گی، چاک، 1382، « جهانگردی در چشم انداز جامع»،ترجمه علی پارسیان- سید محمد اعرابی، انتشارات دفتر پژوهش های فرهنگی، تهران